Er menntun orðin hluti af markaðsvæðingu samtímans? Þessi spurning hefur oft leitað á mig undanfarin misseri, en hvílt sérstaklega þungt á mér síðustu daga í kjölfar þess sem kalla mætti krossfestingu fræðimannsins Jasons Arday. 

Við lifum og hrærumst í svokölluðu hvítu-gagnkynhneigðu-feðraveldiskapítalisku samfélagi (e. white heteropatriarchal capitalism), þar sem upplýsingatækni hefur marktæk og afgerandi áhrif á samfélagslega umræðu. Stór hluti mannkyns mótast af neysluhyggju þar sem upplýsingum er miðlað og stýrt af altumlykjandi samfélagsmiðlum. Ákveðin viðmið er lúta að faglegum vinnubrögðum í fjölmiðlun; hlutleysi, sanngirni og upplýsingaöflun hafa verið á undanhaldi og ný sviðsmynd litið dagsins ljós er mótast fremur af magni en gæðum. Óheft upplýsingaflæði hefur opnað flóðgáttir fyrir öfgafullar skoðanir sem hafa óneitanlega ýtt undir skaðlega, hugmyndafræðilega skautun þar sem rökhyggju og almennri skynsemi er gjarnan fórnað á altari falsfrétta og innihaldslausra fullyrðinga. Eftir situr tilgangslaust samtal öfgahyggju sjónarmiða sem ná aldrei sáttum, fallast sjaldan eða aldrei á málamiðlanir en nærast þó á skaðlegri tilveru hvor annarar. Það ætti því kannski ekki að koma á óvart hve hart breskir fjölmiðlar gengu fram gegn Arday, né þau rasísku ummæli sem látin voru falla í kjölfarið. Veruleikinn er hins vegar sá að dæmin um fræðimenn sem hafa falsað gögn eða gerst sekir um ritstuld eru ótalmörg, en fá okkar þekkja nöfnin; hvað þá andlit og baksögu. Um þetta tiltekna Cambridge-mál voru aftur á móti skrifaðar yfir 250 greinar, og athyglinni var beint að einstaklingnum þótt vandinn sé í raun rótgróinn, stofnana-og menningarbundinn. 

Til að veita lesendum frekari innsýn er rétt að rekja málið í stuttu máli. Jason Atta Kwei Arday varð yngsti svarti prófessorinn í sögu Cambridge-háskóla þegar hann var ráðinn prófessor í félagsfræði menntunar við menntavísindadeild skólans (e. Faculty of Education) árið 2023. Rannsóknir hans snerust fyrst og fremst um kynþátt, ójöfnuð og menntun, með áherslu á að auka sýnileika minnihlutahópa í æðri menntun. Lofið sem hann hlaut byggðist þó ekki einungis á verðleikum hans, heldur ekki síður á bakgrunni: einhverfur drengur úr lágstétt Bretlands sem talaði ekki fyrr en ellefu ára og lærði hvorki að lesa né skrifa fyrr en átján ára, en braust engu að síður alla leið inn í eina virtustu menntastofnun heims. Sú saga var óspart nýtt í kynningarefni og fyrirsagnir háskólans. Fyrr í sumar komu síðan fram ásakanir um ritstuld í doktorsritgerð hans, fyrst frá heimspekingnum Nathan Cofnas, fyrrverandi samstarfsmanni Ardays í Cambridge. Cofnas hefur sjálfur verið bendlaður við rasískar rannsóknir þar sem hann hefur haldið því fram að í „litblindu“ kerfi myndu svartir fræðimenn hverfa úr nær öllum áberandi stöðum fyrir utan íþróttir og dægurmenningu. Ásakanirnar á hendur Arday voru teknar alvarlega og hlutu fljótt mikla umfjöllun; er leiddi til þess að hann sagði starfi sínu lausu og fannst hann látinn rúmri viku eftir að harkaleg fjölmiðlaherferð gegn honum hófst. 

Ég hef ávallt séð háskólann fyrir mér sem athvarf gegn fordómum og heimsku; stað sem er varinn af raunverulegum gildum fróðleiks og þekkingar. Auðvitað eru allar skoðanir á lofti þar eins og annars staðar, en það er notaleg tilhugsun að fá að hrærast innan einhverra skynsamlegra marka, þar sem mestu öfgarnar eru vonandi kveðnar í kútinn. Slík ímynd er hins vegar í besta falli draumkennd og í versta falli barnsleg óskhyggja. Því til að kynna sér þetta mál til hlítar þarf að líta út fyrir fréttamiðlana og horfa gagnrýnum augum á menntastofnanir nútímans; stofnanir sem eru fjötraðar af sama markaðslögmáli er stýrir nær öllum þáttum samfélagsins, þ.e. hvað selur best? 

Á síðustu áratugum hafa háskólar smám saman orðið markaðsdrifnir. Útbreiðsla háskólanáms, innleiðing skólagjalda og tilkoma gæðaröðunarlista hafa breytt háskólum í stofnanir sem keppa um nemendur, rannsóknarfé og athygli almennings. Menntun er því orðin vara sem þarf að markaðssetja og nemendur neytendur sem velja á milli samkeppnisaðila. Með því fjárfesta háskólar um of í táknrænni framsetningu. Oftar en ekki er það gert í gegnum svokallaðan tókenisma. Tókenismi er sú tilhneiging stofnana að tefla fram einstaklingi úr jaðarsettum hópi fyrst og fremst til að skapa yfirbragð fjölbreytileika og framsækni, án þess að nokkuð breytist í raun í valdakerfi eða menningu stofnunarinnar. Með þessu, sama hversu góður ásetningurinn kann að vera, eiga háskólar á hættu að gera lítið úr þeim fræðimönnum sem þeir þykjast styðja. Svartir og brúnir fræðimenn verða þá sönnun um dyggð stofnunarinnar fremur en sjálfstæðir hugsuðir sem eiga skilið að verk þeirra séu tekin alvarlega á fræðilegum forsendum. Í þessu samhengi var Arday ekki fenginn til starfa vegna verðleika sinna einna, heldur fyrst og fremst vegna þess að saga hans og ímynd hentaði stofnunni. Vert er að taka fram að hér er höfundur ekki að firra manninn allri ábyrgð en ferilskrá hans var, þegar öllu er á botninn hvolft, þunn í samanburði við það sem alla jafna er krafist fyrir prófessorstöðu við Cambridge, og slík ráðning verður illskiljanleg nema eitthvað fleira hafi vegið inn en fræðilegt framlag eitt og sér. 

Franski heimspekingurinn Michel Foucault kom fram með þá hugmynd að vald sé ekki einungis eitthvað sem beitt er að ofan, í formi laga eða kúgunar. Þess í stað sýndi hann fram á hvernig vald getur verið skapandi afl, þ.e. mótað hvað telst líf, hverjir teljast gild viðföng og hvaða tilveruform fá að blómstra. Í þessu valdaformi, sem hann nefndi lífvald (e. biopower), stjórnar valdið ekki lengur fyrst og fremst með því að drepa, heldur með því að viðhalda lífi, stýra mannfjöldanum og aga líkama. Ég tek kenningu Foucaults sérstaklega fyrir hér vegna þess að hún glímir við mótsögnina sem felst í því að nútímaríki sem hefur það hlutverk að vernda líf, réttlæti engu að síður eyðingu lífs. Foucault hélt því fram að kynþáttahyggjan væri lykillinn að þessari mótsögn. Með því að kljúfa mannkynið í „okkur“ og „hina“ umbreytir valdið drápinu í verndun. Dauði hins „óæskilega“ er endurskilgreindur sem forsenda lífsgæða heildarinnar. Foucault notaði nasistaríkið sem ýktasta dæmið, en taldi sömu rökfræði finnast víða í nútímastofnunum. Að mínu mati birtist hún nú í smækkaðri mynd innan veggja háskólans. Því stofnun sem hampar einu lífi sem tákn um frjálslyndi og gæsku getur, þegar á reynir, fórnað því sama lífi í þágu eigin orðspors og reynist það auðveldara þegar sá sem víkur er ekki hvítur. 

Við lifum á tímum upplýsingaóreiðu, þar sem sannleikurinn er á hröðu undanhaldi og öfgafullar skoðanir virðast þær einu sem eiga upp á pallborðið. Í þessu ástandi hafa háskólar verið álitnir eins konar griðastaður, þar sem mismunun líðst ekki og enginn þarf að óttast um heilsu sína vegna kynþáttar, kynvitundar eða kynhneigðar. Þessi ímynd er hins vegar sköpuð og henni haldið uppi af forréttindahópi samfélagsins, þ.e. hvítu sís-fólki. Þau fjölbreyttu vandamál sem minnihlutahópar standa enn frammi fyrir eru ekki tekin með í myndina heldur hulin eftir bestu getu. Ég hef sjálf gerst sek um að halda uppi þessari upphöfnu ímynd en mér er til efs að nokkurn tímann í mannkynssögunni hafi verið jafn rík þörf fyrir fræðigreinar á borð við félagsfræði sem veita gagnrýna og faglega nálgun á vandamál samtímans. Félagsfræðingar, sem og aðrir, verða að leggja sitt af mörkum í að magna raddir þeirra sem þaggaðar hafa verið niður, og standa vörð um háskólasamfélagið. Því eins og Foucault minnir okkur á: valdið lifir aðeins svo lengi sem það felur sig. Okkar hlutverk er að afhjúpa það.