Merkustu forsögulegu fréttir ársins: Hvenær voru samfarir okkar og Neanderdalsmanna nánastar?

Á und­an­förnum árum hefur ekki skort fréttir af nýjum rann­sóknum á for­sögu og for­tíð manns­ins. Af fréttum árs­ins 2024 af þessu sviði skal nú nefnd sú merkasta, nýjasta og á sinn hátt óvæntasta.

Vís­inda­menn hafa nefni­lega nú nýlega rakið með nákvæmum gena­rann­sóknum hvenær sú blöndun okkar (það er að segja nútíma­manns­ins homo sapi­ens) og Neand­er­dals­manna átti sér stað sem olli því að í genum allra jarð­ar­búa — nema þeirra sem eru ein­göngu af afrískum upp­runa — eru 1-2 pró­sent okkar gena­mengis komin frá Neand­er­dals­mönnum.

Frumstæð útgáfa af okkur?!

Nokkur ár eru síðan fréttir af þessu bár­ust fyrst út og þá brá sumum í brún, helst þeim sem voru vön þeirri hefð­bundnu mynd af Neand­er­dals­mönnum sem hefur verið við lýði allt frá því á 19. öld. Í henni fólst að Neand­er­dals­menn hafi verið eins konar frum­stæð útgáfa af okkur og það sé því ein­hvers konar ljóður á ráði okkar homo sapi­ens að við skyldum hafa átt mök við og bland­ast Neand­er­dals­mönnum.

Nú er raunar fyrir all­löngu komið í ljós að sú mynd af Neand­er­dals­mönnum er röng. Þeir komu fram á sjón­ar­sviðið í Evrópu fyrir um 300 árum, afkom­endur homo heidel­berg­ensis (sem aftur var afkom­andi homo erectus). Um svipað leyti eða örlitlu síðar varð homo sapi­ens svo til í Afríku og var líka afkom­andi homo heidel­berg­ensis.

1-2 prósent genamengis okkar frá Neanderdal

Báðar teg­und­irnar, homo neand­ert­halensisoghomo sapi­ens, lifðu svo ósköp svip­uðu lífi í 250 þús­und ár eða þar um bil. Það var ekki fyrr en rétt í lokin á því tíma­bili sem homo sapi­ens tók svo stórt stökk fram á við á þró­un­ar­braut­inni að hann fór að skyggja vits­muna­lega á frænda sinn. Orsakir þess eru í raun og veru óþekktar enn en eftir að það gerð­ist, þá hefur upp­gangur homo sapi­ens eflaust átt mjög stóran þátt í að Neand­er­dals­menn dóu út.

En sem sé, komið var í ljós að 1-2 pró­sent af gena­mengi okkar var runnið frá blöndun okkar við Neand­er­dals­menn fyrir óra­löngu. Það gerð­ist í Evrópu eftir að homo sapi­ens lagð­ist í ferða­lög frá Afríku, sem er ástæðan fyrir því að gen frá Neand­er­dals­mönnum er ekki að finna í fólki sem rekur genetískan upp­runa sinn ein­göngu til Afríku. 

Náin kynni af þriðju gráðu — þrisvar!

Teg­und­irnar tvær voru svo skyldar að þær áttu eflaust ekki erfitt með að eign­ast afkvæmni ef vilj­inn var fyrir hendi. Með gena­rann­sóknum sem eru orðnar svo háþró­aðar að þær eru nán­ast eins og galdrar — svo stuðst sé óbeint við þriðju kenni­setn­ingu Clarkes — hafði tek­ist að þefa uppi að það hefði gerst þrisvar að Neand­er­dals­menn og homo sapi­ens eign­uð­ust afkvæmi saman.

Fyrst fyrir rúm­lega 200 þús­und árum, síðan fyrir 120-105 þús­und árum og loks fyrir innan við 60 þús­und árum.

Með þessu er ekki átt við ein­stak­lingar af ættum Neand­er­dals­manna og homo sapi­ens hafi aðeins þrisvar sinnum haft þau mök saman að afkvæmi urðu til, heldur að hópar þess­ara tveggja teg­unda hafi þrisvar sinnum lifað í svo nánu sam­neyti að þess sáust merki í gena­mengi teg­und­anna. Hversu stórir hóp­arnir voru og hve langan tíma þetta sam­neyti stóð (örfá ár eða jafn­vel margar aldir) það verður með engu móti sagt til um.

Allir fyrri afkomendur blöndunar útdauðir

Nú — þetta var sem sagt sú mynd sem við höfðum fengið áður en 2024 gekk í garð en ný rann­sókn sem birt var á árinu færði okkur heim sann­inn um að þótt þessi fyrri mynd af sam­skiptum okkar og homo neand­ert­halensis sé í stórum dráttum rétt, þá voru það aðeins afkvæmin sem við Neand­er­dals­menn­irnir eign­uð­ust í þriðja og síð­asta skiptið sem lifðu af og eiga enn afkom­endur á henni Jörð.

Afkom­end­urnir sem við og Neand­er­dals­menn­irnir eign­uð­umst fyrst eða fyrir meira en 200 þús­und árum, þeir lifðu ekki af til lang­frama þótt þeirra sjá­ist merki í gena­mengi Neand­er­dals­manna.

Heldur ekki afkom­endur hinna nánu kynna okkar fyrir 105 ti 120 þús­und árum. Engir afkom­endur þeirra homo sapi­ens sem þar áttu hlut að máli eru nú á dögum.

Við erum afkomendur þriðja hópsins

Við nútíma­fólkið eru því aðeins afkom­endur þriðja og síð­asta hóps­ins sem átti í ein­hvers staðar hópsexi með Neand­er­dals­mönnum, ef svo létt­úð­lega má að orði kom­ast. Og það er skemmra síðan en fyrri nið­ur­stöður höfðu gefið til­efni til að ætla eða „aðeins“ 40 til 45 þús­und ár.

Sem sé bara rétt áður en Neand­er­dals­menn­irnir dóu fremur snögg­lega út.

Og þá hlýtur sú óþægi­lega spurn­ing að vakna hvort þessir atburðir tveir séu tengdir.