Það er bæði hræði­lega sorg­legt og rangt að finna særðan eða dauðan haf­örn í vind­orku­veri, segir kona sem barð­ist lengi gegn því að vind­túrbínur yrðu reistar á fjall­inu ofan við bernsku­heim­ilið en seg­ist hafa orðið að breyta hug­ar­fari sínu eftir að fram­kvæmdin varð að veru­leika. Annars hefði hún ekki getað haldið áfram að búa þar.  

Um 140 hafernir hafa drep­ist í vind­orku­ver­inu á Smøla en það er þó langt í frá eina verið sem byggt hefur verið í eða við þekkt búsvæði hafarna í Noregi. Nokkur þeirra vera sem til­heyra Fosen-vind­orku­keðj­unni, röð 6 vind­orku­vera sem byggð voru á árunum 2019–2020, af félagi sem er í meiri­hluta­eigu rík­is­fyr­ir­tæk­is­ins Statkraft, gera það líka.

Meðal ann­ars það sem reist var á Harbaks-fjall­inu í Þrænda­lögum.

„Við eigum eina af þeim fjórum jörðum sem fjallið stendur á,“ segir blaða­mað­ur­inn Line Harbak við Heim­ild­ina, spurð hvort það sé til­viljun að eft­ir­nafn hennar sé hið sama og nafn fjalls­ins. Hún ólst þar upp, á fjár­búi, og býr þar í dag en starfar í þétt­býl­inu skammt frá. Bærinn hennar stendur á milli hafs og fjalls­ins og í þessu smáa þorpi býla búa um þrjá­tíu manns.

Það eru álíka margar mann­eskjur og vind­myll­urnar sem reistar hafa verið á fjall­inu. Þær gína yfir fólk­inu á bæj­unum fjórum, fólk­inu sem sam­þykkti vissu­lega að þær yrðu byggðar en töldu sig þá sumt ekki eiga ann­arra kosta völ. Að ann­ars hefði landið verið tekið eign­ar­námi. Svo það var skárri kostur að semja.

Lítið gert úr áhrifunum

„Faðir minn heyrði fyrst af hug­myndum um að byggja vind­orku­ver á fjall­inu árið 1997,“ segir Line. Þá var óskað eftir því að fá að setja þar upp vind­mæli­tæki. Line var ung­lingur á þeim tíma og minn­ist þess ekki að hafa heyrt nokkuð um þetta rætt. En mörgum árum síðar, lík­lega í kringum árið 2014, var athygli hennar vakin á áformunum sem þá voru orðin meira en óljós hug­mynd á blaði. Virkj­un­ar­að­il­inn hóf samn­inga­við­ræður um greiðslur við eig­endur jarð­anna sem Harbaks-fjall stendur á, meðal ann­ars við for­eldra Line. Fyrsta til­boð árið 1997 var smán­ar­legt. Örfáir þús­und­kallar á ári. Að lokum náð­ust svo samn­ingar. „En við höfðum ekki gert okkur grein fyrir umfang­inu,“ útskýrir hún, „og hversu miklu þyrfti að raska til að koma vind­túrbín­unum þarna upp.“

Eftir á að hyggja finnst Line að lítið hafi verið gert úr áhrif­unum fyrir fram. Íbúunum var sagt að þeir myndu varla verða varir við vind­orku­verið, það yrði ekki mjög sýni­legt og þar fram eftir göt­unum. Og sumum finnst eins og blekk­ingum hafi verið beitt. 

Í spaðLine með haf­örn­inn sem hún kom að dauðum á Harbaks-fjalli. Hann hafði flogið inn í spaða einnar vind­túrbín­unnar og misst annan væng­inn.

Mynd: Úr einka­safni

Það var ýmis­legt við áformin sem sló Line illa frá upp­hafi. Hversu stór mann­virkin yrðu var eitt. Hversu mikið rask yrði að eiga sér stað á fjall­inu var annað. Hún velti einnig vöngum yfir því hvort ekki væri verið að ganga frek­lega á rétt­indi Sama, frum­byggja svæð­is­ins, sem hafa lögum sam­kvæmt rétt til að fara með hrein­dýra­hjarðir sínar um þennan hluta Noregs. Þar reynd­ist hún sann­spá því mikil mála­ferli urðu nýverið einmitt vegna þessa í tengslum við önnur ver sem reist voru í Fosen-vind­orku­keðj­unni. Mála­ferla sem enn sér ekki fyrir end­ann á.

En það voru líka aðrar og per­sónu­legri ástæður fyrir því að Line lagð­ist frá upp­hafi gegn bygg­ingu orku­vers­ins. „Þetta fjall hefur alla tíð verið svæði þar sem ég hef upp­lifað mig frjálsa og geta tengst nátt­úr­unni.“ Þær til­finn­ingar sem hún ber til fjalls­ins og nátt­úr­unnar allrar eru eng­inn til­bún­ingur. Heldur raun­veru­legar.

Um nokk­urra ára skeið bjó Line ann­ars staðar í Noregi, meðal ann­ars í höf­uð­borg­inni Osló og í Þránd­heimi. Er hún sneri aftur heim var bygg­ing virkj­un­ar­innar á fjall­inu komin með grænt ljós og þá upp­hófst fyrir alvöru bar­átta hennar gegn henni. Hún fór í við­töl við fjöl­miðla og lýsti áhyggjum sínum. Til að gera langa sögu stutta þá bar sú bar­átta ekki þann árangur sem hún von­að­ist eftir. Vind­orku­verið var byggt og spað­arnir tóku að snú­ast árið 2020. 

„Eftir það þurfti ég að breyta hug­ar­fari mínu,“ segir Line. „Því ef ég gerði það ekki gæti ég ein­fald­lega ekki búið hérna. Þá hefði þetta eyði­lagt líf mitt.“

Rusl og olía

Það hafði tekið veru­lega á hana að fylgj­ast með bygg­ingu vers­ins. Sjá þegar klettarnir sem hún þekkti vel voru sprengdir. Þegar breiðir vegir voru lagðir. Vind­túrbín­unum komið fyrir. „Allt þetta mál hefur breytt miklu í lífi mínu. Ég sagði að ég myndi aldrei fara aftur upp á fjallið. En ég geri það. Ég hleyp þar stundum. Mér finnst þó alltaf að eitt­hvað rangt hafi átt sér stað. Það vaknar alltaf sorg í brjósti mér þegar ég er þarna upp frá. Ég þekki varla þetta svæði. Ég hef meira að segja villst þar, á þessu svæði sem ég hef mörg þús­und sinnum farið um í gegnum árin. Lands­lagið er gjör­breytt.“ 

Á ströndum NoregsMörg vind­orku­ver hafa verið reist í Fosen og nágrenni. Verið á Harbaks-fjalli er nyrst.

Mynd: Heim­ildin

Ekki bara vegna vind­túrbín­anna heldur líka vegna veg­anna sem liggja þarna um. Vegir sem áttu að vera fimm metrar á breidd urðu á sumum stöðum fimmtán metra breiðir. Vinnu­svæðið hefur heldur enn ekki verði hreinsað að fullu. Þar má finna plast og búta af vírum, svo dæmi sé tekið.

Fyrir nokkrum miss­erum hóf olía að leka úr einni vind­myll­unni. Um 800 lítrar af dísilolíu láku út í jarð­veg­inn. Enginn hafi áttað sig á bil­un­inni fyrr en nokkrum dögum síðar. Fyr­ir­tækið sagð­ist hafa hreinsað olí­una upp en Line sá olíu­brák lengi liggja yfir svæð­inu. „Og maður fann olíu­lykt­ina.“ Þetta fór illa í bænd­urna enda er vatns­ból þeirra í næsta nágrenni. 

Enn heitur

En það er ekki síst dýra­lífið sem Line hafði áhyggjur af allt frá upp­hafi. „Við höfum alla tíð séð haferni hér nán­ast á hverjum degi,“ segir hún. Það sé því eng­inn vafi á því að allir hefðu mátt vita að háar vind­túrbínur, sem skaga tugi metra upp í loftið á fjall­inu, sem fugl­arnir eru vanir að fljúga yfir, yrðu þeim hættu­legar. 

Enda kom það á dag­inn. Hinn 1. maí árið 2021, um ári eftir að vind­orku­verið á Harbaks-fjalli var tekið í notkun, hafði nágranni Line ekið virkj­ana­veg­ina upp á fjallið ásamt barna­barni sínu. Þau stöðv­uðu bíl­inn við eina vind­myll­una og sáu þá fljót­lega líf­vana haf­örn á jörð­inni. „Hann var enn heitur svo þetta hafði gerst aðeins stuttu áður,“ rifjar Line upp.

Nágrann­inn vissi ekki hvað hann átti að gera annað en að hringja í Line sem hljóp heiman frá sér og á vett­vang. Henni var veru­lega brugðið. Þarna lá hann, þessi stóri fugl, og á hann vant­aði annan væng­inn. Spaðar vind­myll­unnar höfðu hoggið hann af. Line kveikti á mynda­vél­inni á sím­anum og lagði hann frá sér. Mynd­irnar, sem hafa farið víða síðan, sýna Line halda á dauðum hafern­inum í fang­inu. Aug­ljós­lega mjög brugðið. „Svo setti ég hann í bak­pok­ann minn og bar hann heim.“

Bróðir hennar fann annan dauðan haf­örn nokkru síðar. Og vitað er að fleiri hafa flogið í spað­ana. Hins vegar er ekki haldið nákvæmt bók­hald um dauða þeirra við þetta vind­orku­ver líkt og gert hefur verið á Smøla. Line bendir líka á að rán­dýr á borð við refi séu á fjall­inu og þeir séu fljótir að éta fugls­hræ. „Þegar ég fer upp á fjallið að hlaupa þá sé ég þá oft, hafern­ina. Þeir sveima í kringum spað­ana og ég fórna höndum og hrópa til þeirra að passa sig.“

Sundrung samfélaga

Bygging vind­orku­ver­anna í Fosen hefur valdið sundr­ungu í litlum sam­fé­lögum. Sumir geta enn ekki heyrt á þessi mál minnst. Gáfu allt sitt í bar­átt­unni gegn þeim. Aðrir voru jákvæðir í garð ver­anna í byrjun og eru það ýmist enn eða hefur snú­ist hugur. Um það eru líka dæmi. Virkj­an­irnar hafi skilað fjár­munum til sveit­ar­fé­lag­anna, oft lít­illa sveit­ar­fé­laga sem hafa ekki mörg tæki­færi til tekju­öfl­unar. Það hefur einnig spilað inn í afstöðu fólks.

„Sumir spyrja: Hvað er málið? Þetta er bara fjall,“ segir Line um það við­mót sem hún á það til að mæta. Sér­stak­lega áður fyrr. „Aðrir hafa sagt við mig: Það er hvort eð er eng­inn þarna! En í mínum huga er þetta ekki bara fjall. Og það eru vissu­lega ein­hverjir þarna, þótt það séu ekki menn. Þarna eru dýr, heilu vist­kerfin. Náttúra sem við þurfum svo mikið á að halda. Því við stöndum ekki aðeins frammi fyrir lofts­lags­ham­förum heldur ham­förum gegn nátt­úr­unni.“

Enn aðrir hafa svo sagt að með virkj­un­inni hafi aðgengi fólks að Harbaks-fjalli auk­ist til muna. Vegir liggi um það allt og núna geti fleiri notið þess að fara þangað en áður. „En helm­ing árs­ins er ekki hægt að fara þangað því það er hættu­legt vegna ískasts frá spöð­unum,“ segir Line sem hefur séð slíkt ger­ast. „Ég fer til dæmis mun sjaldnar þar upp eftir en ég gerði áður en verið var byggt.“ 

 Blaða­maður Heim­ild­ar­innar hafði sent Line fyr­ir­spurn um við­tal fyrir nokkru og var far­inn að efast um að hún myndi vilja veita það. „Ég var hik­andi við að tala við þig,“ játar Line. „Það tekur á mig and­lega að ræða þetta. Ég hef þurft að ákveða að láta þetta ekki eyði­leggja líf mitt. Ef ég ætla að búa hérna verð ég að lifa með þessu. Ég veit auð­vitað að ekk­ert er svart-hvítt í þessum heimi og ég hef hlustað á þá sem eru fylgj­andi vind­orku­ver­inu. En ég vildi óska að það væri ekki þarna.“

Fjöl­skylda Line fær á hverju ári greitt fyrir afnot vind­orku­fyr­ir­tæk­is­ins af Harbaks-fjalli. Henni finnst það snúið. Rangt jafn­vel. Að vilja ekki verið en taka við pen­ingum vegna þess á sama tíma. „Ein­hverjum finnst ég vera fölsk. Hræsnari. Og stundum finnst mér það sjálfri.“

Stærðin og raskið

Og þótt tugir vind­orku­vera hafi risið í Noregi er Line á því að nær­sam­fé­lögin átti sig oft ekki fyrir fram á hversu umfangs­miklar þessar fram­kvæmdir eru. Hversu miklu þurfi að raska til að byggja þessar virkj­anir. „Og stærðin á þessu,“ heldur hún áfram. „Þegar ég er þarna uppi þá er ég örsmá miðað við þessi mann­virki. Þetta er svo gríð­ar­lega stórt.“

Almenn­ings­á­litið hefur sveifl­ast nokkuð síð­ustu ár gagn­vart vind­orku­nýt­ingu. Árið 2019 voru um 40 pró­sent Norð­manna fylgj­andi vind­orkunni en á árunum á eftir fækk­aði þeim tölu­vert. Þeim fjölg­aði hins vegar aftur árið 2022 er orku­krísa herj­aði á Evrópu vegna stríðs­ins í Úkraínu og raf­orku­verð í sunn­an­verðum Noregi rauk upp, í þeim hluta lands­ins sem tengdur er orku­kerfi álf­unnar. En almennt telur Line færri styðja vind­orku­ver nú en áður en farið var að byggja þau.

Stöðugur hvinur

Fjallið verður aldrei eins aftur þótt vind­myll­urnar verði ein­hvern tím­ann í fram­tíð­inni teknar niður. Að vind­orku­ver séu aft­ur­kræfar fram­kvæmdir stenst ekki skoðun, að mati Line. Að minnsta kosti ekki þar sem gíf­ur­legt rask þurfi til bygg­ing­ar­innar. 

Line getur ekki staðið fyrir utan húsið sitt án þess að sjá vind­myll­urnar, vind­túrbín­urnar eins og hún kallar þær, á Harbaks-fjalli. En henni finnst sjón­rænu áhrifin ekki vera stærsta vanda­málið þegar vind­orku­ver séu ann­ars vegar. Þau gefi líka frá sér hljóð sem heyr­ist mis­mikið eftir því hver vind­áttin sé. Þetta er stöðugt hljóð, hvinur, eins konar lágur titr­ingur, sem fólk finnur og heyrir inni í hús­unum fyrir neðan fjallið. Þetta truflar fólk mis­mikið. „Ég hef heyrt þessu lýst eins og hljóði frá flug­vél sem taki aldrei á loft.“ 

Þá skapi stöð­ugur snún­ingur spað­anna skuggaflökt sem fari, líkt og hljóðið, misilla í fólk.

„Þetta er ekki bara fjallið mitt,“ segir Line þegar hún reynir að útskýra þau ósýni­legu áhrif sem hún telur rask vegna vind­orku­vers­ins valda. „Og þetta snýst heldur ekki bara um fjallið mitt. Náttúran er okkar allra og ekki síst alls þess sem í henni býr. Líka þess sem við vitum ekki að býr þar. Svo við vitum ekki hverju við höfum tapað. Hvaða áhrif það hefur á fólk að tapa nátt­úru. Því fylgir raun­veru­legur harmur. Mér fannst ég hafa tapað hluta af sjálfri mér.“