Hundrað dögum eftir að Julian Assange yfir­gaf Belmarsh-örygg­is­fang­elsið, þá búinn að dvelja í fimm ár í þröngum klefa, skil­greindi þing Evr­ópu­ráðs­ins hann sem póli­tískan fanga meðan á varð­hald­inu í Englandi stóð. Þá má segja að hann hafi verið frels­is­sviptur í sam­tals fjórtán ár.

Tíðindi þessi marka skil í bæði sögu hans og sögu fjöl­miðla­frelsis. Aðdrag­andi þeirra var skýrsla sem Þór­hildur Sunna Ævars­dóttir, þing­maður Pírata og vara­for­maður Íslands­deildar Evr­ópu­ráðs­þings­ins vann um varð­hald Julian Assange.

Skýrsla þessi var lögð var fyrir laga- og mann­rétt­inda­nefnd Evr­ópu­ráðs­þings­ins – sem ýmsir kalla sam­visku Evrópu.

Þór­hildur Sunna ávarp­aði ráðið meðal ann­ars með þeim rökum að Julian hafi verið póli­tískur fangi í skiln­ingi þeim sem Evr­ópu­ráðið setur: „Evr­ópu­ráðið er með skil­grein­ingu á póli­tískum fanga, hvaða skil­yrði þarf að upp­fylla til að geta talist póli­tískur fangi, útskýrir Þór­hildur Sunna í sam­tali við Heim­ild­ina. „Í raun­inni greini ég það í skýrsl­unni.“

Bresk yfirvöld gagnrýnd

Julian var sak­aður um að hafa brotið á 17 liðum út frá þjóð­ern­is­lögum sem samin voru til að fanga útlenska njó­sn­ara í Banda­ríkj­unum. Banda­ríkja­stjórn er með áheyrn­ar­að­ild að Evrópu og sætti gagn­rýni af þessu til­efni. Skorað var á banda­rísk yfir­völd að end­ur­bæta njósn­a­lög sín sem leitt hafa til harka­legra ákæra gegn blaða­mönnum og útgef­endum.

Eins kall­aði Evr­ópu­ráðs­þingið eftir því að banda­rísk yfir­völd efndu til óhlut­drægrar rann­sóknar á ásök­unum sem WikiLeaks afhjúpaði og þá jafn­framt á þeim sem tengj­ast mann­rétt­inda­brotum.

Julian Assange horfði fram á lífs­tíð­ar­fang­elsi og jafn­vel hættu á líf­láts­dómi vegna þess­ara laga – þegar gerðir hans mið­uð­ust að því að safna upp­lýs­ingum og birta þær.

Þá voru bresk yfir­völd gagn­rýnd fyrir að hafa ekki náð að vernda tján­ing­ar­frelsi hans.

Gengið út í frelsiðPóli­tískur fangi gengur út í frelsið og tekur flugið.

Mynd: Skjáskot/Wikileaks

Óumflýjanleg niðurstaða

Ákæran sem lögð var fram á hendur honum var í 17 liðum og hefði Julian getað átt von á 175 ára fang­els­is­dómi hefði hann verið sak­felldur fyrir ákæru­lið­ina. Í skýrsl­unni setur Þór­hildur Sunna ákæruna í sam­hengi við það sem hann var, undir njósn­a­lög­gjöf­inni, sak­felldur fyrir: Að stunda blaða­mennsku.

„Sem gerir það að verkum að óum­flýj­an­legt er að kom­ast að þeirri nið­ur­stöðu að hann hafi verið póli­tískur fangi,“ segir Þór­hildur Sunna sem lagði jafn­framt áherslu á að með­ferðin á honum hafi haft kælandi áhrif á fjöl­miðla­frelsi út um allan heim.

Skýrslan var lögð fyrir þingið og kosið var um ályktun þess. Atkvæði fóru svo að 88 kusu honum í hag, 13 gegn skil­grein­ing­unni og 20 sátu hjá.

Skýrslan var ekki óum­deild en athygli vekur og merki­legt er að sjá íslenskan þing­mann ná því að sam­eina meiri­hluta Evr­ópu­ráðs­ins.

„Það var kannski stærsta áskor­unin, að ná þessu í gegn,“ segir Þór­hildur Sunna.

„Það voru ekki allir sam­mála og ég þurfti að eiga í tals­verðum sam­skiptum við sam­þing­menn mína til þess að ná sem flestum á þessa nið­ur­stöðu. En auð­vitað lá gríð­ar­lega mikil vinna að baki þess­ari nið­ur­stöðu. Ég hafði talað við fjölda sér­fræð­inga, greint máls­at­vik mjög ítar­lega og borið þau saman við skil­grein­ingu Evr­ópu­ráðs­þings­ins á póli­tískum fanga. Af því öllu afstöðnu blasti við að ekki væri hægt að kom­ast að neinni annarri nið­ur­stöðu enda aug­ljóst að skil­yrðin voru upp­fyllt. Það blasti við að þetta væri rétt nið­ur­staða.“

 „Hans endurkoma í hinn frjálsa og lýðræðislega heim“

Í sjálfu sér er nið­ur­staðan áhersla á að frelsi fjöl­miðla sé und­ir­staða fyrir virkni frjáls­lyndra lýð­ræð­is­ríkja. Þar með var við­ur­kennt það hlut­skipti Julian Assange að hafa afhjúpað upp­lýs­ingar sem lýstu upp mögu­leg mann­rétt­inda­brot og stríðs­glæpi.

Írskur þing­maður ráðs­ins, Paul Gavan, flutti meðal ann­ars ræðu og sagði þetta vera eitt af bestu augna­blikum Evr­ópu­ráðs­þings­ins.

Fannst þér þú vera að lifa sögu­lega stund?

„Ég hafði hitt Julian í Belmarsh-fang­elsi í maí síð­ast­liðnum. Þá gerði ég mér ekki í hug­ar­lund að ég myndi hitta hann aftur sem frjálsan mann nokkrum mán­uðum síðar. Það að hann hafi gert sér ferð alla þessa leið til þess að koma fyrir nefnd­ina mína og að hann hafi valið þann við­burð sem sína fyrstu opin­beru fram­komu eftir að hann fékk frelsi var auð­vitað mjög stórt í mínum huga. Ég upp­lifði það sem sögu­lega stund, þetta var hans end­ur­koma í hinn frjálsa og lýð­ræð­is­lega heim og mér fannst ótrú­lega merki­legt að vera hluti af þeim við­burði.“

Hvernig blasti Julian við þér á sögu­legri stund?

„Mjög yfir­veg­aður en ánægður með nið­ur­stöð­una.“

Varstu við­búin þess­ari nið­ur­stöðu?

„Ég var ekki viss alveg fram á síð­ustu stundu hvort að þetta tæk­ist en var auð­vitað von­góð. Að öll sú vinna sem ég og margir sem hjálp­uðu mér höfðum lagt í þetta væri nóg til þess að ná fram þess­ari nið­ur­stöðu,“ svarar Þór­hildur Sunna. Aðspurð segir hún að um eitt og hálft ár hafi liðið frá því að hug­myndin kvikn­aði um að leggja til að skýrslan yrði gerð og þangað til hún var afgreidd á Evr­ópu­ráðs­þing­inu.

Hvaða þýð­ingu telur þú að þetta hafi fyrir blaða­mennsku og frelsi hennar?

„Það að Julian hafi verið dæmdur fyrir brot á njósn­a­lög­gjöf­inni í Banda­ríkj­unum fyrir að stunda blaða­mennsku var gríð­ar­legt áfall fyrir frjálsa fjöl­miðlun í heim­inum og mjög hættu­legt for­dæmi. Þannig að mik­il­vægi þess að þessi ályktun hafi verið sam­þykkt felst fyrst og fremst í því að þarna hafnar Evr­ópu­ráðið þess­ari sak­fell­ingu, segir hana hafa verið brot á mann­rétt­indum og skorar á Banda­ríkin að breyta þess­ari lög­gjöf. Svo þetta geti ekki end­ur­tekið sig,“ segir hún sem lagði áherslu á að Julian hefði verið póli­tískur fangi og jafn­framt að varð­haldið og sak­fell­ing á honum hafi haft alvar­legar afleið­ingar fyrir fjöl­miðla­frelsi í heim­inum.

Julian: „Við þurfum öll að standa saman“

Segja má að með­ferðin á Julian Assange, ákæran jafnt sem varð­haldið og annað, segi ekki síðri sögu en afhjúp­anir hans á sínum tíma. Mál þetta virð­ist halda áfram að afhjúpa ákveðna virkni vold­ugra ríkja, ekki síst Banda­ríkj­anna, en um leið und­ir­lægju­hátt ann­arra ríkja gagn­vart Banda­ríkj­unum. Þá fær græsku­laus áhorf­andi ekki betur séð en það lýsi upp mis­beit­ingu valds og mögu­legt sam­krull rétt­ar­kerfa og stjórn­valda í fleiri en einu landi.

„Við þurfum öll að standa saman, svo línan megi vera skýr, rit­skoðun á blaða­manni hvar sem er dreifir rit­skoðun sem á end­anum getur haft áhrif á okkur öll,“ sagði Julian í meit­l­uðum mál­flutn­ingi sínum af þessu til­efni en hægt er að horfa á hann flytja mál sitt í streym­inu:

Þar gefst kostur á að öðl­ast djúpa inn­sýn ekki aðeins í mál hans heldur líka margt sem málið hefur lýst upp og tendrað alvar­legar áhyggjur um virkni í meintum lýð­ræð­is­ríkjum. Eins má fylgj­ast með fyr­ir­töku máls­ins og Þórhildi Sunnu flytja stytta ræðu vegna flensu hér.