„Í gild­andi lagaum­hverfi er ekki kveðið á um leyf­is­skyldu eða eft­ir­lit með rekstri og umsjón áfanga­heim­ila.“ Þetta kemur fram í grein­ar­gerð með þings­á­lykt­un­ar­til­lögu sem Jódís Skúla­dóttir, þing­maður Vinstri grænna, hefur tví­vegis lagt fram á Alþingi. 

Tillagan í heild sinni hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela félags- og vinnu­mark­aðs­ráð­herra að und­ir­búa laga­setn­ingu um leyf­is­skyldu og eft­ir­lit með rekstri áfanga­heim­ila, skil­grein­ingu þeirra og hlut­verk.” 

Jódís bendir á að ekki sé einu sinni almenni­leg skil­grein­ing í lögum á því hvað áfanga­heim­ili sé. „Þarna er verið að þjón­usta rosa­lega ólíka hópa fólks í mjög ólíkri stöðu. Ég get nefnt dæmi um ein­stak­linga sem eru að koma úr áfeng­is­með­ferð og þurfa svokölluð þurr úrræði. Ég get nefnt fanga sem eru að ljúka afplánun dóma. Ég get nefnt ein­stak­linga sem eru í virkri neyslu og þurfa aðstoð og ann­ars konar úrræði, og laga­verkið er ein­fald­lega of veikt og eft­ir­liti ábóta­vant,“ segir hún. 

Jódís er fyrsti flutn­ings­maður til­lög­unnar. Þeir sem lögðu hana fram með Jódísi eru þing­menn Vinstri grænna. Þarna er því um til­lögu af hálfu þing­manna stjórn­ar­meiri­hlut­ans að ræða. 

Heim­ildin hefur að und­an­förnu fjallað ítar­lega um mál­efni áfanga­heim­ila Betra lífs. Þar kom fram að deild­ar­stjóri holl­ustu­eft­ir­lits hjá sam­eig­in­legu Heil­brigðis­eft­ir­liti Garða­bæj­ar, Hafn­ar­fjarð­ar, Kópa­vogs, Mos­fells­bæj­ar og Seltjarn­ar­ness seg­ir kall­að verði eft­ir breyt­ingu á lög­um til að bæta áfanga­heim­il­um á lista yf­ir eft­ir­lits-og starfs­leyf­is­skylda starf­semi. 

Í lok maí­mán­aðar kærði slökkvi­liðið for­stöðu­mann Betra lífs, Arnar Gunnar Hjálmtýs­son, til lög­reglu fyr­ir að stofna lífi og heilsu fólks í hættu í gróða­skyni eft­ir brun­ann í Vatna­görð­um 18 í fe­brú­ar 2023.

Slökkvi­liðið hefur eins og heil­brigð­is­eft­ir­litið tak­mark­aðar heim­ildir til þess að fara í skoðun á íbúð­ar­hús­næði, líkt og áfanga­heim­ili Betra lífs sem var rekið á Kópa­vogs­braut 69, þar til húsið - sem var í nið­ur­níðslu - var rifið í maí­byrjun. Til þess að fara í skoðun þarf leyfi eig­anda, en án þess þarf slökkvi­liðið úrskurð dóm­ara, sem hefur hingað til ekki feng­ist.

 Málaflokkur sem sker sig úr

Hvað finnst þér um að það sé hægt að reka áfanga­heim­ili, og kalla það þessu nafni, án þess að þú þurfir leyfi og að það sé ekk­ert eft­ir­lit með þessum rekstri?

„Það er auð­vitað full­kom­lega galið,“ segir Jódís. Hún leggur áherslu á að for­sendan til að geta stutt við þá ein­stak­linga sem þurfa á þjón­ustu áfanga­heim­ila að halda sé að vel sé haldið utan um hlut­ina, að „við öll hljótum að ætl­ast til þess.“

„Við myndum aldrei sætta okkur við í neinum öðrum mála­flokki innan heil­brigð­is­þjón­ustu að þar gæti hver sem er opnað í raun­inni hvað sem er og kallað sig ein­hvers konar heil­brigð­is­þjón­ustu,“ segir hún. 

Jódís Skúla­dóttir segir óásætt­an­legt að engin lög gildi um rekstur áfanga­heim­ila eða eft­ir­lit með þeim,

Mynd: Golli

Ástæðan fyrir því að Jódís lagði fram þings­á­lykt­un­ar­til­lög­una, fyrst árið 2022 og aftur árið 2023, er að hún þekkir mála­flokk­inn ágæt­lega og hefur látið sig þessi mál varða, löngu áður en hún fór að taka þátt í stjórn­málum. „En í gegn um tíð­ina hef ég líka upp­lifað að það séu brotala­mir í þess­ari starf­semi og það er ýmis­legt sem er ábóta­vant, þá sér­stak­lega hvað varðar eft­ir­litið,“ segir hún. 

Annað sem er ábóta­vant við að hennar mati eru ekki aðeins atriði á borð við aðbúnað - hús­næði og bruna­varnir - heldur sé margt sem megi gera athuga­semdir við þegar kemur að reglum hvers og eins áfanga­heim­ilis, en þeim er í sjálf­vald sett hvaða reglur gilda í starf­inu

„Það er auð­vitað óeðli­legt að það séu gerðar kröfur um ein­hvers konar trú­ar­skoð­anir eða ákveðna funda­sókn 12 spora sam­taka. Þó að ég skilji á hvaða for­sendum þetta er þá verðum við að hafa ein­hvers­konar reglu­verk utan um það að veikir ein­stak­lingar sem þurfa að þiggja þjón­ustu séu ekki settir í ein­hvern annan flokk en aðrir sjúk­lingar,“ segir Jódís og vísar til þess hvernig mun minni kröfur eru gerðar til umgjarðar þeirra sem veita þessum við­kvæma hópi þjón­ustu.

Í grein­ar­gerð­inni með til­lög­unin er fjallað um að í sögu­legu sam­hengi „hefur eft­ir­liti með úrræðum til handa fólki með fjöl­þættan vanda verið ábóta­vant. Þau til­felli þar sem fram­koma við skjól­stæð­inga hefur varðað við lög vegna mis­neyt­ingar og ann­ars ofbeldis eru fjölda­mörg.“

Það stendur hér í grein­ar­gerð með þings­á­lykt­un­ar­til­lög­unni: „ Á síð­ustu árum hafa komið upp dæmi þess að á áfanga­heim­ilum sem rekin eru í þágu fólks með fíkni­vanda hafi verið til­finn­an­legur skortur á eft­ir­liti með aðbún­aði, hrein­læti og öryggi.“ Er þarna verið að vísa í ein­hvern ákveðin áfanga­heim­ili?

„Ég ætla nú ekki að tjá mig sér­stak­lega um ákveðin áfanga­heim­ili en við höfum auð­vitað öll lesið í fjöl­miðlum skelfi­legar lýs­ingar. Það hafa komið upp bruna­til­vik, það hafa komið upp atriði þar sem öll umgjörð, hrein­læti og annað er algjör­lega óboð­legt, og á meðan við erum að gera út á að þetta sé ein­hvers konar þjón­usta fyrir ein­stak­linga og jafn­vel að hið opin­bera sé að styrkja það fjár­hags­lega þá verðum við bara að gera meiri kröfur. Það er alveg ljóst,“ segir hún.

Í bæði skiptin sem til­lagan var lögð fram, núna síð­ast bara síð­asta haust, þá fór hún til fyrri umræðu á alþingi, fór svo til vel­ferð­ar­nefndar, og síðan ekki sög­una meir. Það hljóta að vera von­brigði.

„Já, auð­vitað eru það von­brigði og auð­vitað eru ótal mál góð mál lögð fyrir á hverju þingi sem ekki næst að klára. Málið hefur þó fengið góða með­ferð og í fyrra skiptið sem málið var lagt fram þá komu mik­il­vægar umsagnir um til­lög­una inn til vel­ferð­ar­nefndar, og málið er örlítið breytt eftir að til­lit var tekið til umsagn­anna þannig að auð­vitað er vinnslan líka mik­il­væg. Það er ekki nóg að bara mál séu keyrð í gegn, það þarf líka að hlusta á fag­að­ila og þau sem veita umsagnir. En þingið er nú ekki búið. Ég mun halda áfram að leggja hana fram ef hún klár­ast ekki núna, og ég held að það sé alveg póli­tískur vilji til þess, og við erum þvert á flokka sam­mála um það að það þarf auð­vitað að hafa alla umgjörð um þennan sér­stak­lega við­kvæma hóp bara eins og best verður á kosið,“ segir Jódís.

Nú er þetta til­laga sem miðar að ákveðnum aðgerðum af hálfu félags- og vinnu­mark­aðs­ráð­herra. Geturðu tjáð þig um það hvort hann hefur brugð­ist við sér­stak­lega?

Hann hefur bara tekið mjög vel í til­lög­una og ég geri ráð fyrir því að það standi ekki á honum að fara í þessa vinnu ef að til­lagan nær fram að ganga. 

Fjöl­breyti­legar afleið­ingar eru af því að hver sem er getur stofnað áfanga­heim­ili og að ekk­ert eft­ir­lit sé síðan með rekstr­inum. 

Við erum að sjá, eins og þú nefnir, það er afskap­lega slæmur aðbún­aður, fólk upp­lifir jafn­vel ekki öryggi og við höfum séð, og einmitt hefur verið fjallað um í fjöl­miðlum, áfanga­heim­ili þar sem fólk er hrein­lega að deyja, fleiri en einn og fleiri en tveir. Er þetta ásætt­an­leg staða?

„Nei, staðan er ekki ásætt­an­leg og það er nú þess vegna sem ég legg fram þessa þings­á­lykt­un­ar­til­lögu. En ég vil nú halda því til haga að það er mjög mis­jafn­lega haldið um hnút­ana og það eru tekin áfanga­heim­ili þar sem er eft­ir­lit og þar sem er staðið fram­úr­skar­andi vel að öllum málum. En það verður auð­vitað að vera ljóst að allir spili eftir sömu reglu og það sé hvergi rekið nokk­urt úrræði þar sem að lífi og heilsu fólks er ógnað af bara van­rækslu og eft­ir­lits­leysi,“ segir Jódís. 

Grein­ar­gerð­inni með til­lög­unni lýkur á orð­unum: „Þetta er réttar­ör­ygg­is­mál fyrir ein­stak­linga sem nýta slík úrræði. Á meðan ekki er að finna í íslenskum lögum ákvæði sem varða með beinum hætti starf­semi, leyf­is­skyldu eða eft­ir­lit með áfanga­heim­ilum er unnt að reka ýmsa starf­semi undir heit­inu án sér­staks eft­ir­lits eða leyfis.“