Þessi grein birtist fyrir meira en mánuði.

Rétt öld frá réttarhöldunum yfir Hitler: Réttarríkið tapaði

Ad­olf Hitler gerði til­raun til að ræna völd­um í Þýskalandi en það fór út um þúf­ur. Hann ein­setti sér þá að ná völd­um með lýð­ræð­is­leg­um hætti — og það tókst.

Rétt öld frá réttarhöldunum yfir Hitler: Réttarríkið tapaði
Hitler og aðrir sakborningar fyrir réttum 100 árum. Nasistaforinginn var fullur örvæntingar eftir að „bjórkjallarauppreisn“ hans fór út um þúfur og mun hafa íhugað sjálfsmorð. Betur að hann hefði látið verða af því! En þegar hann uppgötvaði hve litlar varnir lýðræðisins voru við réttarhöldin yfir honum, þá sneri hann vörn í sókn.

Í dag, 27. mars 2024, er rétt öld frá því sakborningur nokkur steig á fætur í réttarsal í München og hélt sína síðustu varnarræðu við það tækifæri. Svo lauk þeim réttarhöldum og dómur var kveðinn upp nokkru síðar. Sakborningurinn, Adolf Hitler, var að vísu dæmdur sekur en refsingin var svo léttvæg að augljóst þótti að dómarinn hefði í reynd tekið undir þau sjónarmið Hitlers sem hann setti fram í þessari varnarræðu sinni fyrir 100 árum.

Hitler var þá 35 ára. Hann fæddist í Austurríki 1889 en fluttist til Þýskalands rétt áður en heimsstyrjöld braust út 1914 og þjónaði í þýska hernum allt til stríðsloka 1918. Allt frá blautu barnsbeini virðist hann hafa verið sannfærður um að hann væri fæddur mikilmenni en því miður reyndist hann skorta hæfileika til að skara fram úr á þeim listabrautum sem hann vildi helst leggja fyrir sig. Gerðist hann beiskur og bitur og eins og fleiri „vonsvikin mikilmenni“ varð hann sannfærður um að annað fólk væri sífellt að leggja stein í götu sína og þá helst Gyðingar.

Eftir stríðið uppgötvaði Hitler loks hvar hæfileikar hans lágu. Hann reyndist innblásinn ræðumaður. Honum var afar gefið að sannfæra annað fólk um að hans skoðanir væru hinar einu réttu. Og þar sem skoðanir Hitlers fólust í þjóðernisofstopa og Gyðingahatri og að lyktum fasisma, þá varð hann brátt innsti koppur í búri í flokki einum í München sem barist fyrir þvíumlíku.

Þýska nasistaflokknum.

Haustið 1923 lék allt á reiðiskjálfi í Þýskalandi. Þjóðverjar höfðu hvorki náð sér andlega né samfélagslega eftir ósigurinn í heimsstyrjöldinni. Verðbólga lék lausum hala svo heilar hjólbörur af peningaseðlum dugðu ekki fyrir einum brauðhleif. Gyðingum, útlendingum almennt og stríðsskaðabótum var kennt um allt illt. Þá tók Hitler þá áhættu að reyna að ræna völdum. Fyrirmynd hans var ítalski fasistaleiðtoginn Benito Mussolini sem hafði nokkru áður náð völdum á Ítalíu með einu snöggu áhlaupi.

En „bjórkjallarauppreisn“ Hitlers og félaga í nóvember fór út um þúfur. Þeir voru handteknir og leiddir fyrir rétt en þá brá svo við að fasistaforinginn náði að snúa réttarhaldinu sér í hag og notaði það sem flugskeytapall þaðan sem hann hélt uppi hörðum árásum á það þýska lýðveldi, sem sett hafði verið á stofn eftir stríðið og var enn að reyna að fóta sig.

Og Weimar-lýðveldið, eins og það var kallað, bar varla við að verja sig þegar til kom. Þennan síðasta dag réttarhalda, 27. mars 1924, hélt Hitler þrumuræðu af sakborningabekknum og kvaðst fyrst og fremst hafa skipulagt valdaránið til að koma í veg fyrir að hinir illskeyttu kommúnistar næðu völdum í Þýskalandi, líkt og í Rússlandi.

En svo sagðist hann hafa „ætlað skapa í Þýskalandi þau skilyrði sem ein gera okkur kleift að losa þá járnkrumlu óvina okkar sem hefur læst sig í okkur. Við vildum skapa reglu, kasta út afætunum [þetta var stikkorð yfir Gyðinga], hefja baráttu gegn þrælshlekkjum hinna erlendu verðbréfasala og þeirra útlensku peningaafla [sem ráðskast með okkur], berjast gegn stjórnmálavæðingu verkalýðshreyfingarinnar, og það sem allra mikilvægast er: Berjast fyrir þeirri æðstu og virðingarverðustu skyldu sem við Þjóðverjar þekkjum, en það er skylda okkar til að bera vopn og halda úti her. Og nú spyr ég ykkur: Er það sem við vildum virkilega landráð?“

Ekki fór milli mála að sú gamla yfirstétt sem enn fór með mestöll völd í Þýskalandi, og þar á meðal í réttarkerfinu, hafði samúð með málstað Hitlers. Hann hafði farið með vopnum gegn ríkinu og fyrir það varð náttúrlega að dæma hann, en dómurinn hljóðaði aðeins upp á fimm ára fangelsi og svo var hann látinn laus í desember og hafði þá aðeins setið inni í rúmt ár samtals. 

Og hafði reyndar lifað í vellystingum í fangelsinu og notað tímann til að lesa ritara sínum fyrir ævisögu sína og stefnuskrá, Mein Kampf.

Í fangelsinu sannfærðist Hitler um að vopnað valdarán væri ekki rétta leiðin til að tryggja sér völd. Slíkt væri hættuspil og gæti endað alla vega en hæfileikar hans fólust sem fyrr segir í að tala, og að tala fólk til liðs við sig.

Og þá hæfileika skyldi hann nota til að ná völdum — með lýðræðislegum hætti.

Þó hann væri í reynd að nota maskínur lýðræðisins til að krefjast þess að lýðræðið yrði aflagt.

Réttarhöldin í München og hinn fislétti dómur og huggulega meðferð sem Hitler naut þar fyrir 100 árum, og síðan í fangelsinu, eru eftirleiðis aðvörunarbjalla fyrir sérhvert lýðræðisríki.

***

Tilvitnunin í ræðu Hitlers er úr bókinni The Nazi voter : the social foundations of fascism in Germany, 1919-1933 eftir Thomas Childers, bls. 57.
Kjósa
26
Hvernig finnst þér þessi grein? Skráðu þig inn til að kjósa.

Athugasemdir

Skráðu þig inn til að skrifa athugasemd eða kjósa.
Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Heimildin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir. Hægt er að láta vita af athugasemdum með því að smella á Tilkynna.
Tengdar greinar

Flækjusagan

Úr öskunni við Vesúvíus: Höfundur Atlantis skammar þrælastúlku á banabeðinu!´
Flækjusagan

Úr ösk­unni við Vesúvíus: Höf­und­ur Atlant­is skamm­ar þræla­stúlku á bana­beð­inu!´

Fyr­ir tæp­um fimm ár­um birt­ist á vef­síðu Stund­ar­inn­ar, sem þá hét, stutt flækj­u­sögu­grein um nýja tækni sem þá átti að fara að beita á fjöld­ann all­an af papýrus­roll­um sem fund­ist höfðu í stóru bóka­safni í bæn­um Hercul­an­um í ná­grenni Napólí. Þannig papýrus­roll­ur voru bæk­ur þess tíma. Þeg­ar Vesúvíus gaus ár­ið 79 ET (eft­ir upp­haf tíma­tals okk­ar) grófst Hercul­an­um á kaf...
Fyrstu forsetakosningar á Íslandi: Hver verður „hótelstjóri á Bessastöðum“?
Flækjusagan

Fyrstu for­seta­kosn­ing­ar á Ís­landi: Hver verð­ur „hót­el­stjóri á Bessa­stöð­um“?

Það fór klið­ur um mann­fjöld­ann á Þing­völl­um þeg­ar úr­slit í fyrstu for­seta­kosn­ing­um á Ís­landi voru kynnt í heyr­anda hljóði þann 17. júní 1944. Undr­un­ar- og óánægjuklið­ur. Úr­slit­in komu reynd­ar ekk­ert á óvart. Ákveð­ið hafði ver­ið að Al­þingi kysi fyrsta for­seta Ís­lands á þing­fundi á þess­um degi og þar með yrði Ís­land lýð­veldi og kóng­ur­inn í Dan­mörku end­an­lega afskaff­að­ur. Þessi fyrsti...

Mest lesið

Öryggisverðir gæta Bjarna – „Nokkuð góðir í að vera ósýnilegir“
2
Fréttir

Ör­ygg­is­verð­ir gæta Bjarna – „Nokk­uð góð­ir í að vera ósýni­leg­ir“

Bjarni Bene­dikts­son for­sæt­is­ráð­herra vill ekki kalla þá líf­verði, ör­ygg­is­verð­ina sem fylgja hon­um hvert fót­mál. „Þeir eru nokk­uð góð­ir í að vera ósýni­leg­ir þannig að ég geti sinnt mín­um störf­um,“ seg­ir hann. Áhættumat vegna ör­ygg­is ráð­herra rík­is­stjórn­ar Ís­lands er í sí­felldri end­ur­skoð­un, sam­kvæmt embætti rík­is­lög­reglu­stjóra.
„Ótrúlega falleg framtíðarsýn“ að hlaupa með pabba sínum á níræðisaldri
3
ViðtalHlaupablaðið 2024

„Ótrú­lega fal­leg fram­tíð­ar­sýn“ að hlaupa með pabba sín­um á ní­ræðis­aldri

Rann­veig Haf­berg hélt að hún gæti aldrei byrj­að að hlaupa. Hún létt­ist um 38 kíló á einu og hálfu ári með breyttu mataræði og hleyp­ur vænt­an­lega sitt tí­unda of­ur­m­ara­þon á Lauga­veg­in­um í sum­ar. Ey­steinn Haf­berg, fað­ir henn­ar, byrj­aði að hlaupa um sjö­tugt eft­ir hjarta­áfall. Hann er orð­inn fræg fyr­ir­mynd í ís­lenska hlaupa­heim­in­um. Móð­ir henn­ar er líka byrj­uð að hlaupa. Og barna­börn­in.
Eigi að læra íslensku áður en fjölskyldan kemur
5
FréttirFlóttamenn

Eigi að læra ís­lensku áð­ur en fjöl­skyld­an kem­ur

Meiri­hluti alls­herj­ar- og mennta­mála­nefnd­ar tel­ur efni til að víkka að­eins skil­yrði til fjöl­skyldusam­ein­ing­ar í um­deildu út­lend­inga­frum­varpi. Skil­yrði til und­an­þágu eru þó frem­ur ströng: Flótta­mað­ur­inn sem sæk­ir um fjöl­skyldusam­ein­ingu gæti feng­ið und­an­þágu ef hann hef­ur á einu ári lært ís­lensku, ver­ið virk­ur á vinnu­mark­aði í átta mán­uði, hef­ur til­tækt íbúð­ar­hús­næði fyr­ir fjöl­skyld­una og get­ur fram­fleytt sér.
Þórður Snær Júlíusson
6
Leiðari

Þórður Snær Júlíusson

Er það að gefa að minnsta kosti hálf­an millj­arð góð með­ferð op­in­bers fjár?

Fyrr­ver­andi rík­is­lög­reglu­stjóri með sterk flokk­spóli­tísk tengsl tók ákvörð­un um að gera vel við nána sam­starfs­menn sína rétt áð­ur en þeir fóru á eft­ir­laun og rétt áð­ur en hann þurfti að semja um starfs­lok. Kostn­að­ur­inn við þessa ákvörð­un er að minnsta kosti rúm­lega 500 millj­ón­ir króna og skatt­greið­end­ur bera hann. Tveir nú­ver­andi ráð­herr­ar voru kolrang­stæð­ir í yf­ir­lýs­ing­um sín­um um mál­ið að mati Hæsta­rétt­ar og nú­ver­andi dóms­mála­ráð­herra get­ur ekki feng­ið sig til að biðja um rann­sókn á því.
Bjarni segir þetta ár það sterkasta í íslenskri efnahagssögu
9
Fréttir

Bjarni seg­ir þetta ár það sterk­asta í ís­lenskri efna­hags­sögu

„Þetta er sterk­asta ár Ís­lands í efna­hags­sög­unni,“ full­yrti Bjarni Bene­dikts­son, fyrr­ver­andi fjár­mála­ráð­herra og nú­ver­andi for­sæt­is­ráð­herra, á Al­þingi. Þor­gerð­ur Katrín Gunn­ars­dótt­ir, formað­ur Við­reisn­ar, bað ráð­herra að „girða sig í brók“, skoða stóru mynd­ina og taka ut­an um alla hópa, ekki bara sína eig­in.

Mest lesið

Mest lesið í vikunni

Fékk ekki að segja bless við eiginmann sinn
2
Fréttir

Fékk ekki að segja bless við eig­in­mann sinn

Sara Sig­ur­björg Guð­munds­dótt­ir, eig­in­kona Precious Fel­ix Tani­mola sem var send­ur úr landi til Níg­er­íu í nótt, seg­ist ekki hafa feng­ið að kveðja hann: „Sím­inn var tek­inn af hon­um og ég fékk ekki að segja bless.“ Precious flúði til Ís­lands frá Úkraínu vegna stríðs­ins. Hon­um hafði ári áð­ur ver­ið boð­ið að spila þar fót­bolta með úkraínsku fé­lagsliði.
Samsæriskenningar um forsetaframbjóðendur
5
FréttirForsetakosningar 2024

Sam­særis­kenn­ing­ar um for­setafram­bjóð­end­ur

Sam­særis­kenn­ing­ar um fram­bjóð­end­ur til for­seta Ís­lands hafa lát­ið á sér kræla, sér­stak­lega hvað varð­ar tengsl við Al­þjóða­efna­hags­ráð­ið og meint­ar fyr­ir­ætlan­ir þess um heims­yf­ir­ráð. Stjórn­mála­sál­fræð­ing­ur seg­ir kenn­ing­arn­ar ekki eiga við rök að styðj­ast þótt vissu­lega sitji valda­mik­ið fólk í ráð­inu.
Skuldir á hvern íbúa í Garðabæ og Hafnarfirði nálgast tvær milljónir króna
7
Greining

Skuld­ir á hvern íbúa í Garða­bæ og Hafnar­firði nálg­ast tvær millj­ón­ir króna

Mik­ið er skegg­rætt um fjár­hags­stöðu sveit­ar­fé­laga á höf­uð­borg­ar­svæð­inu. Þeg­ar horft er á skulda­stöðu þess hluta rekst­urs þeirra sem er fjár­magn­að­ur með skatt­tekj­um er stað­an skást í Kópa­vogi og Reykja­vík en versn­ar hrað­ast í Garða­bæ og á Seltjarn­ar­nesi, þar sem veltu­fé frá rekstri var nei­kvætt í fyrra. Hafn­ar­fjörð­ur er eina sveit­ar­fé­lag­ið á höf­uð­borg­ar­svæð­inu sem var með veltu­fjár­hlut­fall, sem seg­ir til um getu sveit­ar­fé­lags til að borga skuld­ir sín­ar, um­fram það sem æski­legt er. Heim­ild­in rýndi í árs­reikn­inga sveit­ar­fé­lag­anna.
Hvað gerist í huganum þegar við hreyfum okkur?
10
ViðtalHlaupablaðið 2024

Hvað ger­ist í hug­an­um þeg­ar við hreyf­um okk­ur?

„Mögn­uð“ breyt­ing verð­ur á hug­an­um þeg­ar við hreyf­um okk­ur. Hreyf­ing virk­ar eins og þung­lynd­is­lyf á þau sem glíma við vægt eða miðl­ungs þung­lyndi. Endorfín, sem fást við hlaup, hafa áhrif á túlk­un til­finn­inga, deyfa sárs­auka og valda sælu­til­finn­ingu. Steinn B. Gunn­ars­son íþrótta- og lýð­heilsu­fræð­ing­ur veit­ir inn­sýn í áhrif­in og ráð til að fá hug­ann til að halda sig við hreyf­ing­una.

Mest lesið í mánuðinum

Skólastjórinn hættir eftir áralanga óánægju foreldra
1
Fréttir

Skóla­stjór­inn hætt­ir eft­ir ára­langa óánægju for­eldra

Móð­ir á Kirkju­bæj­arklaustri ætl­ar að flytja með börn­in sín úr bæn­um þar sem hún tel­ur ástand­ið í Kirkju­bæj­ar­skóla óvið­un­andi. Son­ur henn­ar hef­ur lít­ið mætt í skól­ann í á ann­að ár eft­ir at­vik í skól­an­um sem for­eldr­arn­ir kærðu til lög­reglu. Mál­ið var lát­ið nið­ur falla. Skóla­stjór­inn er nú á för­um en sveit­ar­stjór­inn seg­ir það „eng­um ein­um að kenna þeg­ar tveir deila“.
Rúlletta Róberts og vitnisburðir starfsfólks: „Þetta er bara rosalega mikið álag“
2
ÚttektRóbert Wessman, Alvogen og Alvotech

Rúll­etta Ró­berts og vitn­is­burð­ir starfs­fólks: „Þetta er bara rosa­lega mik­ið álag“

Starfs­menn Al­votech lýsa vinnu­álag­inu sem ómann­eskju­legu og hafa leit­að til stétt­ar­fé­laga út af ógreiddri yf­ir­vinnu og fleiri mál­um. Vinnu­að­stæð­urn­ar hafa ver­ið svona út af því að Al­votech hef­ur unn­ið að því að fá mark­aðs­leyfi fyr­ir sam­heita­lyf Humira í Banda­ríkj­un­um. Fyr­ir­tæk­ið hef­ur veðj­að öllu á þetta lyf en sala á því hef­ur dreg­ist sam­an og sam­heita­lyfj­um þess hef­ur alls ekki geng­ið eins vel í Banda­ríkj­un­um og reikn­að var með.
Fékk ekki að segja bless við eiginmann sinn
6
Fréttir

Fékk ekki að segja bless við eig­in­mann sinn

Sara Sig­ur­björg Guð­munds­dótt­ir, eig­in­kona Precious Fel­ix Tani­mola sem var send­ur úr landi til Níg­er­íu í nótt, seg­ist ekki hafa feng­ið að kveðja hann: „Sím­inn var tek­inn af hon­um og ég fékk ekki að segja bless.“ Precious flúði til Ís­lands frá Úkraínu vegna stríðs­ins. Hon­um hafði ári áð­ur ver­ið boð­ið að spila þar fót­bolta með úkraínsku fé­lagsliði.
Ákveðið að saksækja þrjá í Lindsor-málinu rúmum 15 árum síðar
10
Skýring

Ákveð­ið að sak­sækja þrjá í Lindsor-mál­inu rúm­um 15 ár­um síð­ar

Sama dag og Geir H. Haar­de flutti ræðu til þjóð­ar­inn­ar þar sem hann bað guð um að blessa Ís­land veitti Kaupþing af­l­ands­fé­lagi lán sem not­að var til að kaupa verð­lít­il skulda­bréf af starfs­mönn­um og vild­ar­við­skipta­vini bank­ans. Nú, 15 og hálfu ári eft­ir að lán­ið var veitt, stend­ur til að sak­sækja þrjá ein­stak­linga í Lúx­em­borg vegna þess.

Mest lesið í mánuðinum

Nýtt efni

Mest lesið undanfarið ár