Það er óhugn­an­leg til­hugsun fyrir Guðrúnu Krist­jönu Jóns­dóttur að kvika hafi mögu­lega verið að ólm­ast undir Grinda­vík klukku­stundum áður en bær­inn var rýmdur seint að kvöldi þann 10. nóv­em­ber. Á meðan hún var í vinn­unni á hár­greiðslu­stof­unni sinni. Á meðan hún fór út í búð að versla í mat­inn. Sá hill­urnar sveifl­ast til. En orðin svo samdauna ýktum hreyf­ingum jarðar undir fótum sínum að hún var hissa á sím­tölum frá upp­komnum börn­unum sem vildu vita hvort það væri í lagi með hana og yngri systk­inin þrjú. Hvort það væri allt í lagi í bænum sem hún ólst upp í og hún þekkti af góðu einu. Er nötr­aði nú sem aldrei fyrr. 

Sjö barna móð­irin og fimm­falda amman var eftir á að hyggja ein­kenni­lega róleg við þessar aðstæður. Þar til hún kom heim, hitti yngsta son­inn og sá hvað hann var skelfdur. Sá framan í eig­in­mann­inn – slökkvi­liðs­mann­inn Adam Sworowski – sem var í flýti á leið­inni á vakt og hún átti eftir að sjá lítið af næstu mán­uði. „Mamma, getum við farið?“ allt að því hróp­aði tíu ára barnið, skelf­ingu lostið, um kvöld­mat­ar­leytið. Þá ákvað hún að það væri ekki eftir neinu að bíða. Fór út í bíl með tvær ferða­töskur sem hún hafði, allt að því ómeð­vitað, verið að pakka smám saman í dag­ana á undan. Svo ók hún með dreng­ina sína þrjá, tví­bura á tólfta ári og „litla gutt­ann“ að elli­heim­il­inu Víðihlíð til að sækja átt­ræða móður sína. Í kjöl­farið tóku þau stefn­una út úr bænum. Þau voru lögð á flótta. „Ég vissi að það var eitt­hvað meira í gangi en venju­lega,“ segir hún. „En auð­vitað grun­aði mig aldrei að bær­inn yrði rýmdur og að við færum ekki aftur heim.“

Guðrún Krist­jana er alltaf kölluð Lillý. Glaðvær og kvik í hreyf­ingum. Hressa týpan, ekki spurn­ing. Það er stutt í brosið hjá henni. En líka tárin sem annað slagið fylla augun. Þegar hún talar um heima­bæ­inn. Um börnin. Um aðstæður móður sinnar. Um flótt­ann og það sem við tók. Allar þessar spurn­ingar sem hafa vaknað og hvert áfallið á fætur öðru. Óvissuna og flækj­urnar.

Fegurðin 

En augun tindra af ákafa þegar hún talar um „allt þetta fal­lega“ sem hafi líka átt sér stað. Ókunnuga sem banka upp á með nýbakað döðlu­brauð. Stétt­ar­fé­lagið sem stóð með fjöl­skyld­unni á ögur­stundu. Úkra­ínskan starfs­mann flutn­inga­fyr­ir­tækis sem sýndi henni hlýju og sam­hygð. Hina miklu ein­ingu Grind­vík­inga sem hún þráir að standi af sér aðskiln­að­inn. „Ef ein­hver mun lenda í erf­ið­leikum í fram­tíð­inni þá mun mitt hús standa opið. Ég veit núna hvað er að verða heim­il­is­laus.“

Hún býður í kaffi í Vest­ur­bænum. Í íbúð­inni sem fjöl­skyldan fékk til afnota um miðjan nóv­em­ber, fyrst að láni og svo til leigu, hjá Lands­sam­bandi slökkvi­liðs­manna. Hún á fátt af inn­an­stokks­mun­unum. Einn bekk og nokkra stóla. Ýmislegt smá­dót. Margt af því er í kössum sem staflað er við veggi. Meist­ara­bréfið hennar. Verk­færin af hár­greiðslu­stof­unni og nokkrir hár­litir. Hluti búslóð­ar­innar er í geymslu hjá vanda­lausum. Ýmislegt er enn í Grinda­vík. Í rað­hús­inu sem hún veit núna að stóð að hluta ofan á sprungu. 

Heppnin

 „Við vorum og erum ótrú­lega heppin,“ segir Lillý með áherslu en heppni er orð sem hún er gjörn á að nota um stöðu sína. „Við höfum ekki þurft að vera á flakki. Ekki þurft að flytja oft eins og sumir Grind­vík­ingar.“ 

Hún heldur áfram: „Þegar við flúðum þá vorum við í tvær nætur í lít­illi íbúð hjá dóttur minni. Ég gat ekki farið með börnin í fjölda­hjálp­ar­mið­stöð. Sonur minn, annar tví­bur­inn, er fatl­aður. Hann er með ein­hverfu og þroska­hömlun. Það hefði alls ekki hentað honum. Og svo var okkur boðin þessi íbúð. Þetta er góð íbúð en hún hentar ekki minni fjöl­skyldu til lengdar. Hér eru tvö svefn­her­bergi og við vorum þar til nýlega sex hérna. Tví­burarnir sofa inni í stofu. Fyrst voru þeir á dýnu á gólf­inu en svo fengum við lán­aðan svefn­sófa.

Áfram Grinda­vík!Mynd af einum sona Lillýar og Adams á púða í stof­unni í Vest­ur­bænum. Tví­burarnir sofa þar á svefn­sófa.

Yngsti sonur minn deildi rúmi með ömmu sinni þar til hún ákvað að flytja. Fékk leigu­í­búð í Sand­gerði í síð­ustu viku. Leigan þar er hærri en í Grinda­vík. Hún er bara komin á leigu­mark­að­inn, býr langt frá fólk­inu sínu og það finnst mér mjög slæmt. Við systk­inin vildum gjarnan geta selt atvinnu­hús­næði sem við eigum í Grinda­vík til að kaupa íbúð fyrir hana. Svo hún geti búið nær. En það er ekk­ert farið að tala um að ríkið kaupi upp atvinnu­hús­næði. Við sitjum uppi með tvö iðn­að­ar­bil. Í öðru var ég með hár­greiðslu­stof­una mína. Sem pabbi minn hvatti mig til að opna á sínum tíma. Hann hvílir núna í kirkju­garð­inum í Grinda­vík og ég get ekki heim­sótt leiðið hans. Treysti mér ekki til þess.“

Hún klökknar og afsakar hvað hún vaði úr einu í annað. Þerrar tárin úr augn­krók­unum. „Ég ætl­aði að elda ham­borg­ara um dag­inn en stakk þeim í ísskáp­inn þegar ég ætl­aði að setja þá í ofn­inn,“ segir hún og hlær að sjálfri sér. „Svona er maður bara. Alveg dof­inn stundum en að reyna að halda haus.

Ég var alltaf að pæla hvort ég ætti að finna eitt­hvert annað leigu­hús­næði. En að taka ákvarð­anir, það var bara svo … snúið. Dreng­ur­inn minn sem er með fötlun fann sig ekki í safn­skól­anum. Hann vildi ekki borða. Var far­inn að létt­ast. Eitthvað í umhverf­inu raskaði ró hans. Að vera með þá í safn­skól­anum þýddi ein­tómt skutl. Svo ég þurfti að færa þá í Vest­ur­bæj­ar­skóla. Þannig að þá fannst mér ég föst hér. Og þetta er vissu­lega þægi­legt. Þeir labba fyrir hornið og eru komnir í skól­ann. En að sama skapi hafa þeir aðeins rofið tengslin við félaga sína úr Grinda­vík. En ég varð að gera þetta. Hann höndl­aði þetta ekki.

Honum hefur gengið mjög vel í Vest­ur­bæj­ar­skóla. Þannig að við hugs­uðum: Ok, við verðum bara hér á meðan við megum vera. Við megum vera hér til 1. maí. Við erum búin að festa okkur eign í Njarðvík. En mig vantar bara að ríkið fari að borga mér – núna! Svo við getum klárað kaupin. Svo við missum ekki íbúð­ina.“

Íþróttirnar

Það er svo ótal margt í þessa veru í gangi á hverjum degi. Grind­vísk börn hitt­ast á sam­eig­in­legum íþrótta­æf­ingum. Þangað þarf að keyra þau, borg­ina þvera og endi­langa, með til­heyr­andi kostn­aði. Lillý hefur orðið að draga úr því. Þannig er það með fleiri og börnin því mörg farin í hverf­is­skóla og að æfa með öðrum íþrótta­liðum. 

Yngsti sonur Lillýar og Adams er efni­legur í bæði körfu- og fót­bolta. En hann hefur aldrei verið eins mikið í tölv­unni og síð­ustu vikur. Hún telur að hann hafi orðið fyrir áfalli þann 10. nóv­em­ber sem hann hafi ekki fylli­lega jafnað sig á. „Þetta var svo steikt. Svo súr­r­eal­ískt. Og eig­in­lega ómögu­legt að lýsa þessu.“

Skír­teininLillý bjarg­aði skír­teinum um menntun sína í háriðn niður af veggjum hár­greiðslu­stof­unnar áður en hún flúði.

Þess vegna sé svo mik­il­vægt að hitta aðra Grind­vík­inga. Þeir búi yfir þess­ari sam­eig­in­legu og erf­iðu reynslu og séu þeir einu sem fylli­lega skilji hver annan. Dagana og vik­urnar eftir rým­ing­una fannst henni skrítið að lífið héldi bara áfram. Að fólk væri bara að sinna sínu, lifa sínu lífi. Nema Grind­vík­ingar. Þeir gengu um eins og draugar, í ein­hvers konar móki, en æddu að öðrum Grind­vík­ingum sem þeir mættu á förnum vegi og spurðu þá spjör­unum úr. Hvar eruð þið núna? Hvernig hafa börnin það? „Við erum öll að syrgja bæinn okkar. Á meðan við erum að ganga í gegnum það þurfum við að hitt­ast og vinna saman úr þess­ari sorg. Sumir ætla til baka og aðrir ekki. Við verðum öll að sýna ólíkum sjón­ar­miðum skiln­ing.“ 

Lillý og Adam keyptu rað­húsið sitt í Grinda­vík árið 2007. Þau hafa gert mikið fyrir það en nú myndi Lillý ekki þora að stíga út á pall. 95 pró­sent af bruna­bóta­mati þess, líkt og ríkið ætlar að bjóða, mun ekki duga fyrir sam­bæri­legri eign ann­ars staðar. „Við erum að fara að enda með miklu hærra lán. Miklu meiri greiðslu­byrði. Maður er eig­in­lega bara að byrja upp á nýtt.“

Álagið

Adam er í tveimur störfum. Vinnur myrkr­anna á milli. Það er púlað. Hamast og ham­ast. Og fjöl­skyldan sér hann lítið. Enda fjár­fest­ing í vændum sem ekki stóð til að ráð­ast í en er óhjá­kvæmi­leg.  

Ofan á allt saman er Lillý svo í lausu lofti með hár­greiðslu­stof­una. „Það er eng­inn að fara að koma í klipp­ingu til Grinda­víkur,“ segir hún og hlær að til­hugs­un­inni. Ekkert kalt vatn er á hús­næð­inu og Almanna­varnir settu upp hita­blás­ara til að halda því heilu. Fallega gert og allt það, segir Lillý. En svo kom höggið: Tæplega 100 þús­und króna raf­magns­reikn­ingur á nokk­urra vikna tíma­bili. Sem HS Veitur segja að verði að borga. Að Almanna­varnir eigi lík­lega að gera það. Lillý og bræðrum hennar, sem eiga hús­næðið með henni, brá mjög. Og nú vilja þau losna við hús­næðið. 

„Það er svo­lítið glatað að mamma sé komin alla leið í Sand­gerði. Og upp á aðra hæð. Það er engin lyfta þótt íbúðin sé fín.“

Minn­ingarMyndir úr brúð­kaupi þeirra Adams og Lillýjar eru meðal þeirra hluta sem þau tóku með sér úr hús­inu í Grinda­vík.

Móðir hennar hafi verið í góðri leigu hjá Grinda­vík­urbæ á elli­heim­il­inu. Nú er hún hins vegar að leigja í gegnum Bríeti og leigan tölu­vert hærri. Í augna­blik­inu fær hún hús­næð­is­stuðn­ing en hversu lengi hann mun vara er óvíst. „Hvað verður eftir það?“

Lillý er ósátt við þá stöðu sem móðir hennar var sett í. Hvernig haldið var utan um þessa elstu borg­ara Grinda­vík­ur­bæjar. Þá sem byggðu upp bæinn. Eftir flótt­ann hafi fólkið sem bjó á hjúkr­un­ar­heim­il­inu og elli­heim­il­inu tvístr­ast um allt. Margir búi enn hjá börn­unum sínum. Sumir hafi náð að kaupa eða leigja hús­næði í Reykja­nesbæ. Aðrir séu komnir inn á hjúkr­un­ar­heim­ili í Reykja­vík. Fólkið sem þarf hvað mest á nær­sam­fé­lagi að halda er sundrað. 

Áfallið

Annað sem hún á erfitt með er líðan barn­anna. „Mér finnst strák­arnir mínir ekki hafa jafnað sig eftir þetta allt saman. Tví­burarnir hafa ekk­ert farið til Grinda­víkur. Þeir hafa ekki viljað það. En litli gutt­inn fór með pabba sínum. En hann ætlar ekki til baka. Samt elskar hann Grinda­vík,“ segir Lillý og tárin spretta fram. „Hann ætlar alltaf að vera í Grinda­vík­ur­lið­inu sko! En ég veit það ekki. Maður getur ekki sagt neitt um þetta. Þegar ég er spurð: Ætlar þú að fara til baka? Flytja þangað aftur? Ég get ekki svarað þessu núna. Eins og staðan er í dag: Nei.

Ég hef hugsað með mér að sleppa hús­inu mínu alveg. Ég hef ekki áhuga á því að eiga heima ofan á sprungu. Hver hefur áhuga á því? Ég hef ekki sofið eina nótt í hús­inu mínu. Það er nátt­úr­lega skemmt. Ég myndi ekki fara með börnin mín þangað, ekki sjens. Ég þori ekki að fara með þau. Ég vil ekki lenda í því að það þurfi allt í einu að rýma.

Ég held að vendi­punkt­ur­inn hjá mörgum hafi verið þegar mað­ur­inn féll í sprung­una. Það er mjög sárt að segja það. Ég ætla ekki að horfa á eftir barn­inu mínu ofan í sprungu. Svo gerði það end­an­lega úts­lagið þegar við sáum fót­bolta­höll­ina. Við erum með ung börn og höfum séð hvernig þetta hefur farið í þau. Við þurfum að fara.“

Upphafið

Vonandi tekst að byggja upp Grind­vík­inga­byggðir í Njarðvík þar sem Lillý og Adam hafa valið að flytja. Nokkrir nágrannar þeirra og vinir hafa einnig ákveðið að setj­ast þar að. Í bili að minnsta kosti. „Þetta verður kannski líkt … en þetta verður aldrei eins. Ég sé samt fyrir mér að þarna gæti orðið vísir að ein­hverju svip­uðu sam­fé­lagi og var í Grinda­vík.“

Blendnar til­finn­ingarÞað fylgdi því léttir þegar tölvu­póstur barst um að opnað hefði verið fyrir umsóknir um upp­kaup rík­is­ins á íbúð­ar­hús­næði í Grinda­vík. En því fylgdi líka tregi.

Lillý ótt­ast að missa af hús­inu sem hún hefur fengið stað­fest kauptil­boð í. Og hún sé ekki ein um það. „Við erum öll þar. Það sem er að ger­ast í Njarðvík er að fólk er að gera til­boð. En til­boðið rennur út. Svo er spurn­ing, ætlar þessi aðili að vera trúr þér eða að reyna að græða meira? Fólk er að lenda í því. Það mæta kannski sjö fjöl­skyldur úr Grinda­vík á opin hús og eru látnar slást um eign­ina. Þetta er ekki það sem við þurfum og ekki það sem við viljum.“

Biðin eftir upp­kaupum rík­is­ins á íbúð­ar­hús­næði í Grinda­vík fari illa í marga. „Fólk getur ekki meir. Þetta er farið að hafa áhrif á börnin okkar. Strák­ur­inn minn spurði í vik­unni: Mamma, eru þau ekki að fara að kaupa húsið okkar svo við getum farið að flytja? Börnin okkar eiga ekki að þurfa að hugsa um að eiga heim­ili.“

Hún dregur djúpt and­ann. Brosir. Heldur áfram að lýsa upp­vext­inum í Grinda­vík. Uppvexti barn­anna. Frelsinu sem var svo ynd­is­legt.

Símtalið

„Jæja, hringir mað­ur­inn minn,“ segir hún allt í einu. „Ég heyri í honum á eftir.“

Talar um hvernig vinir hennar og fjöl­skylda hafi dreifst um allt. Bróðir hennar ætli lík­lega að kaupa í Vogunum. Þau í Njarðvík. Móðir hennar sé í Sand­gerði.

„Hann er að hringja aftur,“ segir hún og tekur upp sím­ann. Og í þetta sinn svarar hún. „Halló? Hvaða email? Í alvöru?! Ok! Þá förum við í það. Geggjað“ Takk. Bæ.“

Hún tekur and­köf. Fer að skrolla í gegnum tölvu­póst­inn í sím­anum á miklum hraða. „Þetta var bara að ger­ast! Það er búið að opna fyrir umsóknir!“ Stressið er mikið. Hún finnur ekki póst­inn sem Adam tal­aði um. „Af hverju er ég ekki búin að fá þennan póst? Jú, hérna! Það er búið að opna fyrir umsóknir um kaup á hús­næði í Grinda­vík! Ég er nýbúin að vera að tala um þetta og svo bara ger­ist þetta!“

Ein­stak­lingum sem eiga íbúð­ar­hús­næði í Grinda­vík býðst að selja það til fast­eigna­fé­lags­ins Þórkötlu sem er í eigu rík­is­ins. Hægt er að óska eftir að félagið kaupi hús­næðið til 31. des­em­ber 2024. Nánari upp­lýs­ingar að finna á upp­lýs­inga­síðu.

„Ok, ég get bráðum farið að flytja,“ segir hún og brestur skyndi­lega í grát. „Þá er alla vega eitt frá. Nú þarf maður bara að drífa sig að sækja um. Og von­andi tekur þetta stuttan tíma.“

Upprisan

Þegar ósköpin dundu yfir í nóv­em­ber var Lillý komin vel á veg í starfsend­ur­hæf­ingu eftir að hafa krassað, eins og hún orðar það, nokkrum mán­uðum fyrr. Enn og aftur seg­ist hún vera heppin, því hún hafi end­ur­hæf­ing­una til að styðja sig við í gegnum erf­ið­leik­ana núna. „Þannig að ég fæ smá tíma til að anda. Ná áttum og lenda. Og ég ætla að lenda rólega. Það er mark­miðið hjá mér.

Eina sem ég vil núna er að það verði haldið betur utan um mömmu mína. Að við getum selt iðn­að­ar­hús­næðið og keypt íbúð handa henni. Þetta eldra fólk er að syrgja sitt sam­fé­lag. Það má ekki gleyma því. Nú er ég von­andi að fara aðeins nær henni,“ segir hún og brosir í gegnum tárin. „Ég ætla að drífa mig að sækja um!“