Sam­keppn­is­eft­ir­litið hefur skilað inn við­bót­ar­um­sögn um fyr­ir­liggj­andi fjár­laga­frum­varp þar sem það vill „und­ir­strika þá grafal­var­legu stöðu sem eft­ir­lit með sam­keppni á Íslandi er komið í.“

Í umsögn­inni, sem Sveinn Agn­ars­son stjórn­ar­for­maður og Páll Gunnar Pálsson for­stjóri skrifa undir, er bent á að eft­ir­litið hafi ítrekað varað stjórn­völd við þeim þrönga stakk sem því hafi verið skor­inn og leitt hafi til þess að það hafi til að sinna lög­bundnum skyldum sínum. Vegna þessa hafi Sam­keppn­is­eft­ir­litið þurft að beita for­gangs­röðun verk­efna og þannig neyðst til að draga úr starf­semi í mik­il­vægum verk­efna­flokkum. 

Eft­ir­litið bendir á að sam­kvæmt fyr­ir­liggj­andi frum­varpi muni fjár­fram­lög til þess verða 20 pró­sent lægri á næsta ári á föstu verð­lagi en þau voru árið 2014. „Á sama ára­bili munu umsvif í efna­hags­líf­inu aukast um og yfir 35- 40 pró­sent. Á sama tíma hafa ný verk­efni bæst við og meiri kröfur gerðar, t.d. um rann­sókn sam­runa­mála. Þessi þróun er komin langt út fyrir öll þol­mörk.“

Fjár­fram­lög til eft­ir­lits­ins á næsta ári verða 582 millj­ónir króna en væru um einn millj­arður króna ef þau hefðu fylgt breyt­ingum á umsvifum efna­hags­lífs­ins frá árinu 2014. Ef þau hefðu hald­ist óbreytt á föstu verð­lagi frá því ári væru þau 723 millj­ónir króna. Um 80 pró­sent af útgjöldum Sam­keppn­is­eft­ir­lits­ins eru vegna launa og launa­tengdra gjalda starfs­fólks. Fjöldi árs­verka hjá eft­ir­lit­inu er, þrátt fyrir stór­aukin umsvif efna­hags­lífs­ins, nán­ast sá sami og hann var fyrir ára­tug. Þá voru árs­verkin 24,1 en í fyrra voru þau 25,6. 

Aðhaldskrafa stenst enga skoðun

Í umsögn­inni segir að það stand­ist enga skoðun að stjórn­völd taki ekki til­lit til þess­arar þró­unar þegar fjár­heim­ildir eft­ir­lits­ins eru ákveðnar, heldur séu þau þvert á móti að gera aðhalds­kröfu til þess. Það sé sér­stak­lega alvar­legt meðal ann­ars vegna þess að við­ur­kennt sé að sam­keppni á mik­il­vægum mörk­uðum á Íslandi sé ábóta­vant. Fyrri rann­sóknir Sam­keppn­is­eft­ir­lits­ins, sem margar hafi verið stað­festar af dóm­stólum, varpi skýru ljósi á þetta. Sömu­leiðis liggi fyrir að sam­keppn­is­hindr­anir geti verið sér­stak­lega skað­legar í litlum hag­kerfum.

Þá er efl­ing sam­keppni rétt við­brögð við efna­hags­erf­ið­leikum eins og þeim sem nú ríkja, þegar verð­bólga er átta pró­sent og verð­hækk­anir eru miklar. „Breið sam­staða er um það meðal þjóða að virk sam­keppni á mörk­uðum stuðli til lengri tíma að heil­brigðri atvinnu­starf­semi og þar með traust­ara efna­hags­lífi. Seðla­bank­inn og ýmsir ráð­herrar í núver­andi rík­is­stjórn hafa und­an­farið bent á þetta. Víða á meðal nágranna­landa er verið að styrkja sam­keppn­is­eft­ir­lit.“

Ábatinn 18-31föld fjárframlög til eftirlitsins

Þrátt fyrir að Rík­is­end­ur­skoðun hafi skilað af sér stjórn­sýslu­út­tekt í júlí 2022 um starf­semi Sam­keppn­is­eft­ir­lits­ins, þar sem fram hafi komið að engir stór­kost­legir ágallar væru á því og lagðar voru til ýmsar aðgerðir til að styrka eft­ir­litið, sem köll­uðu á auknar fjár­heim­ildir, hafi ekk­ert verið gert. 

Ein af styrk­ing­ar­til­lögum Rík­is­end­ur­skoð­unar hafi verið að fram­kvæma skyldi reglu­bundið mat á ábata af íhlut­unum Sam­keppn­is­eft­ir­lits­ins, sem rýnt yrði af utan­að­kom­andi aðila. „Á næst­unni verður birt ábata­mat í sam­ræmi við þessi til­mæli, en það hefur verið rýnt af Jóni Þór Sturlu­syni, for­seta við­skipta­deildar Háskól­ans í Reykja­vík. Nið­ur­stöður ábata­mats­ins sýna að á ára­bil­inu 2013-2022 hefur árlegur reikn­aður ábati af íhlut­unum Sam­keppn­is­eft­ir­lits­ins numið um 18-31 földum fjár­veit­ingum til eft­ir­lits­ins, eða 0,31 - 0,53 pró­sent af vergri lands­fram­leiðslu.“

Í gild­andi fjár­mála­á­ætlun eru sett mark­mið um að reikn­aður ábati af starfi eft­ir­lits­ins skuli nema 0,5 pró­sent á hverju tíu ára tíma­bili. Miðað við gild­andi og fyr­ir­hug­aðar fjár­heim­ildir eft­ir­lits­ins ætlar Sam­keppn­is­eft­ir­litið að þeim mark­miðum verði ekki náð. „Núgild­andi og fyr­ir­hug­aðar fjár­heim­ildir skerða því ábata almenn­ings af sam­keppn­is­eft­ir­liti. Í þessu sam­hengi ber jafn­framt að nefna að frá árinu 2014 til 2024 má ætla að hlut­fall fram­laga til Sam­keppn­is­eft­ir­lits­ins lækki úr um 0,019 pró­sent af VLF í 0,013 pró­sent.“