Ljóð og leikrit hefur lengi verið sérstakur flokkur í Bókatíðindum, líklega til að hafa leikritin einhvers staðar, þau koma jú sárafá út á prenti. En Anatómía fiskanna á heima báðum megin. Þessi ljóðsaga er hálfgert leikrit sem gerist í Reykjavík ársins 1937 og hér kveðast þau Guðmundur Hafsteinsson og Absentía Valsdóttir á, en með nokkuð sérstökum formerkjum.

Guðmundur er fastagestur á Glóðurauganu, alræmdri knæpu, sem Absentía lýsir svo: „Útlagabörn samfélagsins þurfa sér áningarstað líkt og aðrir.“ Þar hittir Guðmundur Absentíu ásamt stjörnuspekingnum Bjartelfi Karlsdóttur, vinkonu hennar. En Guðmundur stundar það að senda ljóðrænar smáauglýsingar til mannlífsblaða, sem Absentía ritskoðar sem starfsmaður póstþjónustunnar.

Ástæður ritskoðunar eru margvíslegar og stundum þarf að geta í eyður, sem er sjaldnast erfitt, en hverri einustu smáauglýsingu/ljóði fylgja svo skýringar Absentíu fyrir höfnuninni. Þannig kveðast þau á í gegnum bókina, hún er í raun hans eini lesandi – og Guðmundur veit það sjálfsagt.

Þetta verður leikur, leikur að því að komast í gegnum nálarauga ritskoðunarinnar, en ekki síður Guðmundur að stríða Absentíu, daðra jafnvel. Þetta er líka ástarþríhyrningur, í upphafi er hann í skammlífu sambandi við Bjartelfi – og óljóst hvort Absentía er afbrýðisöm út í Guðmund að stela frá sér vinkonunni eða afbrýðisöm út í vinkonuna út af Guðmundi.

Framan af eru hafnanir Absentíu nokkuð formlegar, en hægt og rólega fer brynjan að molna, umvöndunartónninn minnkar og meðaumkvunin og jafnvel væntumþykjan gagnvart Guðmundi kemur betur og betur í ljós. Eina stundina er hún reið: „Þessi rauðmagasonur og skötuselur má sökkva í sitt djúp og deyja af þangælu áður en þessi auglýsing verður birt.“ En svo þykir henni líka lúmskt vænt um hann. „Þetta hljómar eins og þetta sé fallegt. En er þetta efni í smáauglýsingu? Mér er umhugað um fjárhag Guðmundar H. og kysi fremur að hann fengi greitt fyrir birtingu á slíku en að greiða fyrir hana sjálfur.“

Hvort hann raunverulega sé sá ógæfumaður sem Absentía lýsir er óljóst, en það skiptir ekki öllu máli. Mestu skiptir að ljóðið – í dulargervi smáauglýsinga – nær að klekkja á kerfinu, síast hægt og rólega inn í ferköntuð hjörtu.

Um leið sjáum við hægt og rólega kjarnyrta sköpunargáfu Absentíu sjálfrar blómstra, ljóð Guðmundar eru sum ágæt en galdurinn er fyrst og fremst í þessum stórkostlegu tilsvörum hinnar orðheppnu póstburðarkonu. Hún er einfaldlega drepfyndin á sinn þurra og skrifstofulega hátt – eða öllu heldur: hún reynir að vera þurr skriffinnskufrú, en það gengur bara verr og verr.

Hvaða lesandi er Absentía svo? Er hún fúllyndi gagnrýnandinn? Eða kannski útgefandinn sem vill alls ekki gefa út einhverjar helvítis ljóðabækur? Er hún Hantja, pappírsförgunarmaður Hrabals í Alveg glymjandi einvera, sem les allt sem hann fargar?

Það eru snertifletir þarna, en Absentía er þó fyrst og fremst lesandinn sem þykist hata ljóð, en reynist svo vera ljóðmælt og næm sjálf, þótt hún beri það ekki á torg. Þetta er saga um hvernig dropinn, smáauglýsingin og ljóðið hola steininn, um hvernig trójuhestur smáauglýsinganna vekur tilfinningalíf póstburðarkonu úr dvala.

Ég efast ekki um að strax árið 1937 hafi einhverjir verið byrjaðir að tala um dauða ljóðsins – en það væri gaman að vita hvort þá hefði grunað að tæpri öld síðar væru smáauglýsingarnar og mannlífsblöðin að mestu horfin en ljóðið væri enn sprelllifandi. Hér minnir ljóðið okkur á að þessi form fortíðar gátu vel borið í sér óvænta og skemmtilega ljóðrænu og því rétt að muna að standa vörð um smáauglýsingarnar.

Þetta er ein frumlegasta og fyndnasta ljóðabók sem ég hef lesið lengi um sérkennilega pennavini, en um leið á sinn hátt einlæg og falleg mynd um bælda Reykvíkinga á öldinni sem leið. Það mætti líka skrifa miklu myrkari bók um sama efni, þar sem völd fólks í kerfinu til ritskoðunar hafa háskalegri afleiðingar, það væri systurbók þessarar sem mætti vel óska sér næstu jól.