Ljóð og leik­rit hefur lengi verið sér­stakur flokkur í Bóka­tíð­indum, lík­lega til að hafa leik­ritin ein­hvers staðar, þau koma jú sárafá út á prenti. En Anatómía fiskanna á heima báðum megin. Þessi ljóð­saga er hálf­gert leik­rit sem ger­ist í Reykja­vík árs­ins 1937 og hér kveð­ast þau Guð­mundur Haf­steins­son og Absentía Vals­dóttir á, en með nokkuð sér­stökum for­merkjum.

Guð­mundur er fasta­gestur á Glóð­ur­aug­anu, alræmdri knæpu, sem Absentía lýsir svo: „Útlaga­börn sam­fé­lags­ins þurfa sér áning­ar­stað líkt og aðrir.“ Þar hittir Guð­mundur Absentíu ásamt stjörnu­spek­ingnum Bjartelfi Karls­dóttur, vin­konu hennar. En Guð­mundur stundar það að senda ljóð­rænar smá­aug­lýs­ingar til mann­lífs­blaða, sem Absentía rit­skoðar sem starfs­maður póst­þjón­ust­unnar.

Ástæður rit­skoð­unar eru marg­vís­legar og stundum þarf að geta í eyður, sem er sjaldn­ast erfitt, en hverri ein­ustu smá­aug­lýs­ingu/ljóði fylgja svo skýr­ingar Absentíu fyrir höfn­un­inni. Þannig kveð­ast þau á í gegnum bók­ina, hún er í raun hans eini les­andi – og Guð­mundur veit það sjálf­sagt.

Þetta verður leikur, leikur að því að kom­ast í gegnum nál­ar­auga rit­skoð­un­ar­innar, en ekki síður Guð­mundur að stríða Absentíu, daðra jafn­vel. Þetta er líka ást­ar­þrí­hyrn­ingur, í upp­hafi er hann í skamm­lífu sam­bandi við Bjartelfi – og óljóst hvort Absentía er afbrýð­isöm út í Guðmund að stela frá sér vin­kon­unni eða afbrýð­isöm út í vin­kon­una út af Guðmundi.

Framan af eru hafn­anir Absentíu nokkuð form­legar, en hægt og rólega fer brynjan að molna, umvönd­un­ar­tónn­inn minnkar og með­aumkvunin og jafn­vel vænt­um­þykjan gagn­vart Guðmundi kemur betur og betur í ljós. Eina stund­ina er hún reið: „Þessi rauð­maga­sonur og skötu­selur má sökkva í sitt djúp og deyja af þan­gælu áður en þessi aug­lýs­ing verður birt.“ En svo þykir henni líka lúm­skt vænt um hann. „Þetta hljómar eins og þetta sé fal­legt. En er þetta efni í smá­aug­lýs­ingu? Mér er umhugað um fjár­hag Guð­mundar H. og kysi fremur að hann fengi greitt fyrir birt­ingu á slíku en að greiða fyrir hana sjálfur.“

Hvort hann raun­veru­lega sé sá ógæfu­maður sem Absentía lýsir er óljóst, en það skiptir ekki öllu máli. Mestu skiptir að ljóðið – í dul­ar­gervi smá­aug­lýs­inga – nær að klekkja á kerf­inu, síast hægt og rólega inn í ferköntuð hjörtu.

Um leið sjáum við hægt og rólega kjarn­yrta sköp­un­ar­gáfu Absentíu sjálfrar blómstra, ljóð Guð­mundar eru sum ágæt en gald­ur­inn er fyrst og fremst í þessum stór­kost­legu til­svörum hinnar orð­heppnu póst­burð­ar­konu. Hún er ein­fald­lega drep­fyndin á sinn þurra og skrif­stofu­lega hátt – eða öllu heldur: hún reynir að vera þurr skrif­finnsku­frú, en það gengur bara verr og verr.

Hvaða les­andi er Absentía svo? Er hún fúl­lyndi gagn­rýn­and­inn? Eða kannski útgef­and­inn sem vill alls ekki gefa út ein­hverjar hel­vítis ljóða­bækur? Er hún Hantja, papp­írs­förg­un­ar­maður Hrabals í Alveg glymj­andi ein­vera, sem les allt sem hann fargar?

Það eru snertifletir þarna, en Absentía er þó fyrst og fremst les­and­inn sem þyk­ist hata ljóð, en reyn­ist svo vera ljóð­mælt og næm sjálf, þótt hún beri það ekki á torg. Þetta er saga um hvernig drop­inn, smá­aug­lýs­ingin og ljóðið hola stein­inn, um hvernig tróju­hestur smá­aug­lýs­ing­anna vekur til­finn­inga­líf póst­burð­ar­konu úr dvala.

Ég efast ekki um að strax árið 1937 hafi ein­hverjir verið byrj­aðir að tala um dauða ljóðs­ins – en það væri gaman að vita hvort þá hefði grunað að tæpri öld síðar væru smá­aug­lýs­ing­arnar og mann­lífs­blöðin að mestu horfin en ljóðið væri enn sprell­lif­andi. Hér minnir ljóðið okkur á að þessi form for­tíðar gátu vel borið í sér óvænta og skemmti­lega ljóð­rænu og því rétt að muna að standa vörð um smá­aug­lýs­ing­arnar.

Þetta er ein frum­leg­asta og fyndn­asta ljóða­bók sem ég hef lesið lengi um sér­kenni­lega penna­vini, en um leið á sinn hátt ein­læg og fal­leg mynd um bælda Reyk­vík­inga á öld­inni sem leið. Það mætti líka skrifa miklu myrk­ari bók um sama efni, þar sem völd fólks í kerf­inu til rit­skoð­unar hafa háska­legri afleið­ingar, það væri syst­ur­bók þess­arar sem mætti vel óska sér næstu jól.