Hvenær hefðu fyrrum forsetar átt að nýta málskotsréttinn?

Í nýjasta þætti Pressu voru fjórir for­seta­fram­bjóð­endur spurðir hvaða málum þeim finnst hafa átt að fara í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu í gegnum tíð­ina. 

Baldur Þór­halls­son, pró­fessor í stjórn­mála­fræði, nefndi aðild Íslands að Atl­ants­hafs­banda­lag­inu. „Sem er það stórt og mikið mál að það hefði til dæmis átt heima hjá þjóð­inni. Það má líka velta fyrir sér hvort aðild Íslands að Evrópska efna­hags­svæð­inu, EES, hefði ekki átt að vera það líka.“

Telur Baldur að það að Vigdís Finn­boga­dóttir hafi skoðað EES-málið í heilan mánuð hafi sýnt fram á að mál­skots­rétt­ur­inn hafi verið virkur. „Ég skoð­aði þetta sjálfur og skrif­aði ítar­lega fræði­grein um þetta. Vigdís tók sjálf­stæða ákvörðun og mat það þannig að kostn­irnir væru meiri en gall­arnir.“ Baldur seg­ist þó velta fyrir sér hvort svona mikla breyt­ingu á stjórn­skipan lands­ins ætti ekki að vísa til þjóð­ar­innar. 

Myndi taka samtalið fyrst

Halla Hrund Loga­dóttir tók undir að EES hefði verið mál sem skoða hefði þurft vel. „Ég vil segja að í sam­hengi við neit­un­ar­valdið að þá mun ég alltaf sem for­seti nota fyrst sam­talið. Nota fyrst rödd mína áður en að kemur til neit­un­ar­valds­ins. Því það er auð­vitað hægt að beita þessu dag­skrár­valdi til þess að hafa áhrif á orð­ræð­una.“ 

Aðspurð sagð­ist Halla Hrund eiga bæði við um einka­sam­töl og opin­bera umræðu. Sagðist hún þá eiga við veiga­mikil mál. „Sem hafa grund­vall­ar­breyt­ingar á stjórn­skipan eða lang­tíma­á­hrif á sam­fé­lagið, eins og til dæmis Icesave-málið. Ég er að tala um í þeim und­an­tekn­ing­ar­sam­tölum.“

Hún segir að í málum sem varða grund­vall­ar­mál s.s. auð­lindir lands­ins verði for­set­inn að vera vak­andi fyrir lang­tíma­hags­munum þjóð­ar­innar. 

Engin spurning að vísa aðild að ESB til þjóðarinnar

Katrín Jak­obs­dóttir, fyrr­ver­andi for­sæt­is­ráð­herra, sagð­ist vera að mörgu leyti sam­mála Baldri. „Bæði málin sem hann nefnir – EES og Atl­ants­hafs­banda­lagið – eru svona  grund­vall­ar­mál með lang­tíma­á­hrif. En að sama skapi er erfitt að setja sig í spor þeirra sem þá voru.“

Katrín segir að ekki nokkur spurn­ing sé um að vísa ætti aðild Íslands að Evr­ópu­sam­band­inu til þjóð­ar­innar ef að því kæmi. Það færi þó ekki til for­seta vegna þess að það myndi ekki heyra undir lög. 

Vill Katrín meina að fyrri beit­ing á mál­skots­rétti sýni að ein­hverju leyti skort á með­virkni fyrr­ver­andi stjórn­mála­manna í emb­ætti for­set­ans. „Nú eigum við þrjú dæmi um það að mál­skots­rétt­ur­inn hafi verið virkj­aður. Og það var nú for­seti með aldeilis póli­tískan bak­grunn – Ólafur Ragnar Grímsson.“

Katrín nefnir að Ólafur Ragnar hafi ekki hikað við að beita mál­skots­rétti sínum í Icesave-mál­inu þrátt fyrir að meiri­hluti þáver­andi rík­is­stjórnar hefðu verið fyrrum félagar hans úr Alþýðu­banda­lag­inu. „Stundum er einmitt betra að þekkja vel til, hafa skiln­ing­inn á gang­virki stjórn­mál­anna. Ég held jafn­vel að það geri mann hæf­ari til þess. Að vera einmitt ekki með­virkur með stjórn­mál­unum að hafa kynnst þeim með djúpum hætti,“ segir Katrín. 

Forsetinn þurfi alltaf að vera í nánu sambandi við þjóðina

Jón Gnarr sagð­ist sam­mála því sem hinir fram­bjóð­end­urnir sögðu. „Það sem mér datt í hug var inn­gangan í NATO á sínum tíma. Mér hefur alltaf fund­ist það mál sem hefði átt að vísa í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu. Ég man nú ekki eftir neinu öðru sem að mér finnst að for­set­inn hefði átt að íhlut­ast um,“ sagði hann.

Jón seg­ist enn fremur hafa verið sam­mála ákvörðun Ólafs Ragnars að vísa Icesave til þjóð­ar­innar á sínum tíma. „En við gleymum því ekki heldur að það var bara heil hreyf­ing á bak­við það og það var mjög hávær rödd í sam­fé­lag­inu að vísa þessum lögum í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu. Þannig þetta var ekki bara eitt­hvað sem hann tók upp hjá sjálfum sér.“ Jón segir að sitj­andi for­seti þurfi alltaf að vera í nánu sam­bandi við þjóð­ina, þjóð­arsál­ina og þjó­aðr­vilj­ann.  

Baldur tók aftur til máls um málið og sagði að sér þætti mik­il­væg­ast að for­set­inn hefði aðeins notað mál­skots­rétt­inn þrisvar. Þingið viti þó vel að for­set­inn liti yfir öxl­ina á sér. Hann þyrfti því ekki að tjá sig með stór­barka­legum hætti. „ Þess þarf ekki. Ef menn bara vita það að sá sem að situr á Bessa­stöðum mun nýta þennan neyð­ar­hemil ef þess þarf.“