Margir kann­ast við að reyna að fóta sig á nýju tungu­máli og rekast á vegg. Það er ein­hver mein­ing í huga manns, ein­hver stór­merki­leg mein­ing, sem manni bara tekst ekki að koma á fram­færi. Maður hikar, tafsar, stamar, og lendir að lokum á ein­hverri mála­miðlun milli tungu­máls­ins sem maður hugsar á og þess sem maður reynir að tala á, mála­miðlun sem er hvergi nærri þeirri orð­snilld sem maður hafði ætlað sér. Maður lýkur máli sínu með hnút í mag­anum (var ég að gera mig að fífli?) og vildi óska þess eins að maður hefði aldrei opnað á sér munn­inn til að byrja með.

Svona upp­lif­anir geta verið nóg til að fá mann til að gef­ast upp á því að tala ný tungu­mál. Að halda áfram krefst seiglu. Að gefa út ljóð krefst hug­rekkis. Helen Cova, íslenskur rit­höf­undur af venes­ú­elskum upp­runa, er hug­rökk svo eftir verður tekið. Ljóð fyrir klofið hjarta er fjórða bók hennar á íslensku, á eftir barna­bók­unum Snúlla finnst gott að vera einn (2019) og Snúlla finnst erfitt að segja nei (2022) og smá­sagna­safn­inu Sjálfsát: Að éta sjálfan sig (2020). Allar komu þessar bækur út á ensku og/eða spænsku sam­hliða íslensku útgáf­unni. Helen hefur því lagt áherslu á fjöl­tyngi í sinni útgáfu­starf­semi, en í Ljóðum fyrir klofið hjarta ein­blínir hún beint á þá til­finn­ingu að vera klof­inn milli tveggja tungu­mála­heima. Nið­ur­staðan er afskap­lega frum­leg ljóða­bók svo eftir verður tekið.

Eins og segir í inn­gangi er bókin „vitn­is­burður um flækjur inn­flytj­anda“ sem setur spurn­ing­ar­merki við „hvað það þýðir að vera íslenskur rit­höf­undur“. Bókin nær þessu fram með því að birta ljóðin í tveimur dálkum. Vinstra megin birt­ist upp­kastið, hand­rit höf­und­ar­ins, oft­ast á íslensku en með orð eða setn­ingar á spænsku á milli og ýmsar „villur“ í beyg­ingum og staf­setn­ingu íslensku orð­anna. Þar sjáum við það sem Helen kallar „mína íslensku, fram­setn­ingu á tungu­máli sem stöðugt er lært og skoðað, mótað af flækjum inn­flytj­anda lífs­ins […] með öllum sínum ófull­kom­leika“.

Ljóða­bókin „upp­hefur þennan ófull­kom­leika“, setur hann á svið og neitar að skamm­ast sín fyrir hann. Hægra megin birt­ast svo sömu ljóð eftir að hafa verið yfir­lesin og snúið yfir á reglu­bundn­ari, staðl­aðri íslensku til að „móta ljóðin að heimi bók­menn­ing­ar­innar sem þau voru ætluð“.

Að mati þessa les­anda er engin spurn­ing um að ljóðin vinstra megin, þau hráu og hand­skrif­uðu, skara fram úr þeim yfir­lesnu hægra megin. Hand­skrif­uðu ljóðin bera sterkan spænskan keim, ekki bara í þeirri merk­ingu að vera að hluta til á spænsku, heldur í ljóð­rænni áherslu. Mynd­lík­ing­arnar eru stórar, háleit orð eru valin frekar en lág­stemmd, lín­urnar eru stuttar og knappar. Hægra megin verður allt íslenskara, jarð­bundn­ara og grárra og missir stundum flugið. En það er í sam­setn­ing­unni sem snilld bók­ar­innar liggur.

Vinstra megin sjáum við „Por qué es que / aunque vienes / de mundo ajeno / virð­ist þú vera / svo nálægt mér?“ Hægra megin birt­ist „Hvers vegna. / Jafnvel þó / þú komir frá / and­stæðum heimi / virð­ist þú vera mér / sam­stæður?“ Það er eins og dálk­arnir séu að varpa spurn­ing­unum hvor til ann­ars. Útgáf­urnar tvær af ljóð­inu eru auð­vitað nálægar og sam­stæðar, en þær eru líka hvor annarri fram­andi (þannig myndi ég per­sónu­lega þýða ajeno, frekar en „and­stæður“). En það sem finnst vinstra megin er ein­hvern veg­inn sann­ara, en styrk­ist þó bara af nær­veru stöðl­uðu íslensk­unnar til hliðar við sig.

Bókinni er skipt í þrjá kafla, eða þrjú sjón­ar­horn: „Ísland“, „Venezuela“ og „Bæði“. Horft er á Ísland frá Venes­ú­ela, á Venes­ú­ela frá Íslandi, og í báðar áttir í senn. Hér birt­ist kunn­ug­legt stef úr inn­flytj­enda­bók­menntum allra landa: Hafandi flutt úr heima­land­inu, kemst maður nokkurn tím­ann til baka að fullu? Eða hefur maður breyst var­an­lega, er maður orð­inn „svik­ari heima­lands­ins“ // „traidora de la patria“? Í til­felli Helenar er þessi spurn­ing enn brýnni, þar sem ástandið í Venes­ú­ela er skelfi­legt eins og við flest þekkjum. Það dregur þó ekk­ert úr löngun íslenskra stjórn­valda til að vísa Venes­ú­ela­mönnum á Íslandi aftur „heim“, hvað sem það nú þýðir.

Helen spyr eins og svo margir hljóta að gera á Íslandi nú: „Hvaða ónefnda / refs­ing bíður / þess­arar konu?“ Ljóð­mæl­andi er milli steins og sleggju: „Ísland / mun brjóta beinin mín / með klak­anum sínum … með sínu myrkri / vægð­ar­laust / enda­laust“, en „Venes­ú­ela / mun brjóta beinin mín / með byss­unni … Með vél­byss­unni, / vægð­ar­laus, / enda­laus“. 

Ljóð með klofið hjarta er ekki galla­laus ljóða­bók, sum ljóðin skilja lítið eftir sig, en með sinni bráð­snjöllu fram­setn­ingu og tím­an­lega umfjöll­un­ar­efni er hún merki­legt fram­lag til íslenskra sam­tíma­bók­mennta. Við þurfum fleiri Íslend­inga á borð við Helen Cova og færri á borð við dóms­mála­ráð­herra Sjálf­stæð­is­flokks­ins.