Þessi grein birtist fyrir meira en ári.

Einstök list nálar og bands

Þessi út­gáfa er tíma­móta­verk í öll­um skiln­ingi nú þeg­ar kon­ur á Ís­landi eru tekn­ar upp á ref­ilssaumi, skrif­ar Páll Bald­vin Bald­vins­son.

Einstök list nálar og bands
Höfundurinn Elsa E. Guðjónsson
Bók

Með verk­um hand­anna

Íslenskur refilsaumur fyrri alda
Höfundur Elsa E. Guðjónsson Ritstjórar: Lilja Árnadóttir og Mörður Árnason
Þjóðminjasafn Íslands
416 blaðsíður
Gefðu umsögn

Stór bók, 22,5 x 30,5, 416 bls. á þykkum pappír litprentuð, saumuð í kjöl með bakfestu forsíðuspjaldi, er komin út á forlagi Þjóðminjasafns Íslands helguð fornri íslenskri ísaumshefð: reflinum. Almenningi er kunn list refilsins af heimsfrægu listaverki, sögumynd á klæði sem segir af orrustunni við Hastings 1066, og er sá refill kenndur við borgina Bayeux í norðurhluta Frakklands. Er hann eitt fárra verka sem varðveitt eru með þessu sérstaka saumsniði og lengstur refla sem eru varðveittir, 50 cm á hæð og 70 metrar að lengd.

Bókin Með verkum handanna geymir ævistarf Elsu E. Guðjónsson, safnvarðar á Þjóðminjasafninu, en hún féll frá 2010 og átti þá að baki nær fjörutíu ára rannsóknarsögu á afmörkuðu en afar mikilvægu sögusviði íslenskra handmennta í vef, bandi, með nál og prjónum, það er því sem lengi var kallað handavinna, seinna handíðir og loks textíll. Elsa var brautryðjandi á þessu sviði menningarsögu okkar, hvernig var unnið, spunnið, ofið, saumað og prjónað úr ull. Hún var ötull greinarhöfundur bæði í alþýðurit og vísindarit íslensk og erlend. Með verkum handanna er einstakt afrek langrar ástundunar í skjóli Þjóðminjasafnsins, frábærlega unnið og uppsett af ritstjórum, ríkulega myndskreytt, alþjóðlegur mælikvarði um getu og starf íslenskra mennta.

Mikilvægt er að ítreka að rannsókn Elsu leiðir í ljós að refillinn var viðfangsefni frumherja íslenskrar fornleifafræði allt frá dögum Sigurðar málara, Sigurðar Vigfússonar, Matthíasar Þórðarsonar allt til Kristjáns Eldjárn. Hún minnist líka á tímamótagrein Gertie Wandel frá 1941 sem birt var í Ársriti danska Þjóðminjasafnsins en þýdd 1946 og birt í Lesbók Moggans. Gertie átti þess kost fyrir stríð að leita uppi refla á varðveislusöfnum Evrópu. Tilgáta hennar var að nefndir reflar ættu sér allir upphaf á Íslandi. Minnisstætt er þá er Björn Th. Björnsson í fyrirlestri spurði hvort Bayeux-refillinn gæti verið unninn af íslenskum höndum?

Í riti Elsu er að loknum inngöngum fyrrum þjóðminjavarðar, Elsu og ritstjóra bókverksins, Lilju Árnadóttur, gerð grein fyrir varðveittum reflum á og frá Íslandi í fimmtán köflum, heimildaskrá með athugasemdum, bæði Elsu og Lilju ritstjóra, fylgir hverjum kafla auk útdráttar á ensku. Hver kafli rekur rannsóknarsögu hvers refils, heimfærir hann eftir ritheimildum í tíma og á heimaslóð eftir rökum, líkindum og tilgátum ef annað bregst. Eins er gerð nákvæm grein fyrir efni, bakgrunni ísaumsins, ullar- eða línvef sem saumað var í og eins með hvaða þræði myndefnið er saumað. 

„Með verkum handanna er einstakt afrek langrar ástundunar í skjóli Þjóðminjasafnsins, frábærlega unnið og uppsett af ritstjórum, ríkulega myndskreytt, alþjóðlegur mælikvarði um getu og starf íslenskra mennta.“

Hér er stigið inn í lítt kunnan heim ullarvinnslu um hundruð ára frá því byggð hófst, þvottarins, vinnslu togs og þels, spunans, litunar, innlends vefjar sem var í öllum tilvikum hinn forni lóðrétti vefstóll fyrir daga þess lárétta sem við þekkjum í dag, en Elsa var ein þeirra sem byggðu slíkan vefstól í safninu, og að lokum erlend íefni sem notuð voru við saum myndefnis, t.d. málmþræði. Þá er í bókarlok samantekt rannsókna í tímagreiningu á þráðum úr vefjunum sem styrkja kenningar Elsu í öllum tilvikum.

Best er að árétta að refillinn er ekki í myndbyggingu íslenskur heldur á sér fornar rætur í býsanskri myndlist frá því um 1000, mynsturgerð í mörgum þeirra er samofin fornum hefðum í ísaum, myndvefnaði, útskurði og greftri á málmum. Þessi hlutur menningar okkar er af lifandi heild handlista Evrópu. Við vorum ekki einangruð heldur hluti álfunnar. Eins vaknar spurning um hvernig má vera eftir siðaskipti þegar eldri trúargripum í vef, klæðum, af tré og málmi, var skipulega eytt að trúarleg efni fyrri siðar lifðu í reflinum sem var kvenna verk, í  tilvikum kvenna á stórbýlum. Ísaumur var mannfrek og dýr listgrein. Er það enn eitt dæmið um fálæti og útilokun kaþólskra áhrifa í sögu okkar sem Helgi Þorláksson hefur vakið athygli á?

Þessi útgáfa er tímamótaverk í öllum skilningi nú þegar konur á Íslandi eru teknar upp á refilssaumi. Nú stendur yfir sýning í Þjóðminjasafni á öllum þeim íslensku reflum sem varðveist hafa, réttmæt hátíð í tilefni af útgáfu Með verkum handanna og 160 ára frá stofnun forngripasafns á Íslandi.

Kjósa
12
Hvernig finnst þér þessi grein? Skráðu þig inn til að kjósa.

Athugasemdir

Skráðu þig inn til að skrifa athugasemd eða kjósa.
Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Heimildin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir. Hægt er að láta vita af athugasemdum með því að smella á Tilkynna.

Mest lesið

Guðlaug Svala Steinunnar Kristjánsdóttir
2
Það sem ég hef lært

Guðlaug Svala Steinunnar Kristjánsdóttir

Mér renn­ur blóð­ið til skyld­unn­ar

Guð­laug Svala Stein­unn­ar Kristjáns­dótt­ir seg­ir að stærsta lexía lífs síns sé lík­lega að upp­götva um miðj­an ald­ur að hún er ein­hverf. Hún hafi átt­að sig á sjálfri sér með hjálp ann­ars ein­hverfs fólks sem þá hafði þeg­ar oln­bog­að sig áfram í heimi ráð­andi tauga­gerð­ar, misst lík­am­lega, and­lega, fé­lags­lega og starfstengda heilsu áð­ur en það átt­aði sig á sjálfu sér.
Þakklátur fyrir að vera á lífi
3
Viðtal

Þakk­lát­ur fyr­ir að vera á lífi

Þor­lák­ur Mort­hens, Tolli, hef­ur marga fjör­una sop­ið í lífs­ins ólgu­sjó. Æsku­ár­in höfðu sín áhrif en þá byrj­aði hann að teikna og var ljóst að dreng­ur­inn væri gædd­ur hæfi­leik­um. Óregla og veik­indi lit­uðu fjöl­skyldu­líf­ið og á unglings­ár­un­um sá hann um sig sjálf­ur. Um ára­bil var hann sjómað­ur, verka­mað­ur og skóg­ar­höggs­mað­ur. Eft­ir mynd­list­ar­nám hef­ur hann lif­að af mynd­list­inni. Nú er Tolli far­inn að mála í ljós­ari tón­um. Hann gaf nýra, greind­ist síð­an með krabba­mein og sigr­aði.

Mest lesið

Mest lesið í vikunni

„Ég berst fyrir réttinum til að lifa“
3
Viðtal

„Ég berst fyr­ir rétt­in­um til að lifa“

Á upp­vaxt­ar­ár­un­um í suð­ur­ríkj­um Banda­ríkj­anna voru rík­ar kröf­ur gerð­ar til þess hvernig hún ætti að haga sér og sínu lífi. Þeg­ar hún fann loks frels­ið til þess að vera hún sjálf blómstr­aði hún, í ham­ingju­sömu hjóna­bandi, heima­vinn­andi hús­móð­ir, sem naut þess að sinna syni sín­um. „Ég gat lif­að og ver­ið frjáls. Það var frá­bært á með­an það ent­ist.“
Icelandair sýknað af kröfu Margrétar – Stærsti hluti bótakröfu vegna Netflix
5
Fréttir

Icelanda­ir sýkn­að af kröfu Mar­grét­ar – Stærsti hluti bóta­kröfu vegna Net­flix

Mar­grét Frið­riks­dótt­ir krafð­ist yf­ir 24 millj­óna króna í bæt­ur eft­ir að henni var vís­að brott úr vél Icelanda­ir ár­ið 2022. Hún hafði þá neit­að að taska sem hún hafði með­ferð­is yrði færð í far­þega­rými og neit­að að setja upp grímu vegna sótt­varna. Stærsti hluti af bóta­kröf­unn­ar var vegna heim­ilda­mynd­ar sem Mar­grét hugð­ist gera og selja Net­flix.
Sendu skip til Grænlands
6
Erlent

Sendu skip til Græn­lands

Hinn 10. apríl 1940, dag­inn eft­ir að Þjóð­verj­ar her­námu Dan­mörku, sendi banda­ríska strand­gæsl­an skip til Græn­lands. Um borð voru James K. Pen­field, ný­út­nefnd­ur ræð­is­mað­ur, og full­trúi Rauða kross­ins. Síð­ar það sama ár hreyfði var­aut­an­rík­is­ráð­herra Banda­ríkj­anna hug­mynd­inni um banda­rísk­ar her­stöðv­ar í land­inu. Áhugi Banda­ríkja­manna á Græn­landi er sem sé ekki nýr af nál­inni.

Mest lesið í mánuðinum

Sælukot hagnast um tugi milljóna en starfsfólk og foreldrar lýsa skorti
6
Rannsókn

Sælu­kot hagn­ast um tugi millj­óna en starfs­fólk og for­eldr­ar lýsa skorti

Einka­rekni leik­skól­inn Sælu­kot, sem hef­ur feng­ið millj­arð króna í op­in­ber fram­lög síð­asta ára­tug, hef­ur hagn­ast vel og nýtt pen­ing­ana til að kaupa fast­eign­ir fyr­ir stjórn­ar­for­mann­inn. Stjórn­end­ur leik­skól­ans segja mark­mið­ið vera að ávaxta rekstr­araf­gang, en fyrr­ver­andi starfs­menn og for­eldr­ar nem­enda kvarta und­an langvar­andi skorti. Skól­an­um var ný­lega lok­að tíma­bund­ið vegna óþrifn­að­ar og mein­dýra.

Mest lesið í mánuðinum

Nýtt efni

Mest lesið undanfarið ár