Enginn aðili er með gilt leyfi Orkustofnunar til rannsókna á þeim slóðum sem Hvalárvirkjun í Árneshreppi er áformuð. Vesturverk, sem hefur verið með virkjunina á prjónunum árum saman, fékk útgefið rannsóknarleyfi vegna áformanna í lok mars árið 2015 og var það tvívegis framlengt. Hins vegar láðist fyrirtækinu að sækja um þriðju framlengingu þess í tæka tíð áður en það rann út 31. mars 2021. Því er staðan sú að þrátt fyrir að virkjunarkosturinn sé ofarlega á blaði hjá HS Orku, sem á 80 prósent í Vesturverki, er ekkert rannsóknarleyfi frá Orkustofnun í gildi og hefur ekki verið í tvö og hálft ár.

Hins vegar hefur fyrirtækið samið við landeigendur um rannsóknir og samkvæmt lögum þarf ekki leyfi Orkustofnunar til rannsókna ef þær fara fram á vegum landeiganda.

Heimildin óskaði eftir upplýsingum frá HS Orku nýverið um hver staða nýrra virkjunarkosta fyrirtækisins væru. Þau svör fengust að auk stækkunarverkefna virkjana sem þegar eru starfræktar er fyrirtækið að einbeita sér að þremur nýjum kostum: Hvalárvirkjun, Eldvörpum og Krýsuvík. Þeir tveir síðarnefndu eru jarðvarmakostir.

Hvalárvirkjun er hins vegar, sagði í svörum Birnu Lárusdóttur upplýsingafulltrúa HS Orku, sá kostur sem er hvað lengst kominn í undirbúningi. Benti hún á að umhverfismati væri lokið sem og helstu skipulagsbreytingum þrátt fyrir að þær þörfnuðust lítils háttar endurskoðunar. Spurð um stöðu rannsóknarleyfa svaraði Birna: „Vesturverk er með einkaleyfi á rannsóknum og nýtingu samkvæmt landeigendasamningum.“

Samningar þessir við landeigendur eru til ársins 2025 og fjalla um rannsóknir og nýtingu á vatnasviði áformaðrar Hvalárvirkjunar.

Hægt að veita öðrum leyfi

Orkustofnun bendir í svörum við fyrirspurn Heimildarinnar um stöðu rannsóknarleyfa á að samkvæmt lögum um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu þurfi ekki leyfi Orkustofnunar ef rannsóknir fari fram á vegum landeiganda. Stofnunin telur hins vegar rétt að benda á að þrátt fyrir slíka samninga geti stofnunin veitt öðrum rannsóknarleyfi ef eftir er sóst og þá yrðu rannsóknir á vegum landeiganda óheimilar.

Vesturverk sendi ósk um framlengingu á gildistíma rannsóknarleyfis til Orkustofnunar í apríl 2021 en þar sem leyfið var þá útrunnið nokkrum dögum áður taldi stofnunin sér ekki fært að framlengja gildistímann. Var framkvæmdaaðila bent á að sækja um leyfi að nýju með því að senda inn fullnægjandi umsókn. Vesturverk sendi umsókn í tölvupósti um haustið en Orkustofnun taldi hana ekki fullnægjandi. Upplýsingar um tilgang rannsókna hefði t.d. skort sem og upplýsingar um afmörkun rannsóknarsvæðis. „Orkustofnun hefur að nýju skoðað afmörkun fyrra rannsóknarleyfis og telur, m.a. í ljósi atvika sem eru tilgreind í umsókn, hugsanlega rétt að umsækjandi taki afmörkun umsótts rannsóknarsvæðis til  endurskoðunar,“ sagði m.a. í bréfi stofnunarinnar til Vesturverks í upphafi árs 2022. Atvikin sem vísað er til fjalla annars vegar um tillögu um friðun fossa í Rjúkanda, Hvalá og Eyvindarfjarðará fyrir skertu rennsli og hins vegar kröfu óbyggðarnefndar um eignarhald ríkisins á landsvæði sem vatnasvið virkjunar liggur á og landeigendasamningur byggir á.

Orkustofnun óskaði í ljósi þessa á ný eftir heildstæðri umsókn um rannsóknarleyfi vegna áforma um Hvalárvirkjun.

Vesturverk hefur ekki enn, tæpum tveimur árum síðar, svarað þessu erindi Orkustofnunar.

Hugmyndin á sveimi í áratugi

Hugmyndir um virkjun áa ofan af Ófeigsfjarðarheiði nyrst í Árneshreppi má rekja til fyrstu áratuga síðustu aldar en það var þó ekki fyrr en á áttunda áratug hennar sem vatnamælingar voru fyrst gerðar. Síðan þá hafa hugmyndirnar legið í dvala í lengri og skemmri tíma eða allt þar til Vesturverk, sem síðar komst í meirihlutaeigu HS Orku, blés lífi í þær af krafti og samdi við landeigendur um vatnsréttindi árið 2007.

Áhrifasvæði hinnar áformuðu virkjunar er innan tveggja eyðijarða, Ófeigsfjarðar og Engjaness í Eyvindarfirði. Ófeigsfjörður er að mestu í eigu sömu fjölskyldunnar, fólks sem ólst þar upp og hefur þar djúpar rætur. Engjanes er hins vegar í eigu ítalsks baróns, Fel­ix von Lango-Liebenstein, manns sem hefur örsjaldan komið á þessar slóðir frá því að hann festi kaup á jörðinni.

En áhrifasvæðið kann að liggja um aðra jörð, Drangavík, sem er í eigu fólks sem kærir sig flest ekki um að þar verði reist virkjun. Þannig er nefnilega mál með vexti að meirihluti eigenda Drangavíkur telja að ein þeirra áa sem áformað er að nýta til Hvalárvirkjunar eigi ekki upptök sín í landi ítalska barónsins í Engjanesi heldur á sinni jörð. Þetta megi lesa úr landamerkjabréfum frá árinu 1890.

Eigendahópurinn höfðaði mál á hendur baróninum sem og eigendum Ófeigsfjarðar árið 2020 til að fá það viðurkennt fyrir dómi að landamerki Drangavíkur gagnvart hinum jörðunum væru eins og þeir telja þeim lýst í landamerkjabréfunum. Héraðsdómur Reykjavíkur sýknaði eigendur Engjaness og Ófeigsfjarðar af kröfum eigendahóps Drangavíkur í fyrrasumar.

Þeirri niðurstöðu var áfrýjað til Landsréttar og málið því ekki útkljáð.