Enginn aðili er með gilt leyfi Orku­stofn­unar til rann­sókna á þeim slóðum sem Hval­ár­virkjun í Árnes­hreppi er áformuð. Vest­ur­verk, sem hefur verið með virkj­un­ina á prjón­unum árum saman, fékk útgefið rann­sókn­ar­leyfi vegna áfor­manna í lok mars árið 2015 og var það tví­vegis fram­lengt. Hins vegar láð­ist fyr­ir­tæk­inu að sækja um þriðju fram­leng­ingu þess í tæka tíð áður en það rann út 31. mars 2021. Því er staðan sú að þrátt fyrir að virkj­un­ar­kost­ur­inn sé ofar­lega á blaði hjá HS Orku, sem á 80 pró­sent í Vest­ur­verki, er ekk­ert rann­sókn­ar­leyfi frá Orku­stofnun í gildi og hefur ekki verið í tvö og hálft ár.

Hins vegar hefur fyr­ir­tækið samið við land­eig­endur um rann­sóknir og sam­kvæmt lögum þarf ekki leyfi Orku­stofn­unar til rann­sókna ef þær fara fram á vegum land­eig­anda.

Heim­ildin óskaði eftir upp­lýs­ingum frá HS Orku nýverið um hver staða nýrra virkj­un­ar­kosta fyr­ir­tæk­is­ins væru. Þau svör feng­ust að auk stækk­un­ar­verk­efna virkj­ana sem þegar eru starf­ræktar er fyr­ir­tækið að ein­beita sér að þremur nýjum kostum: Hval­ár­virkjun, Eld­vörpum og Krýsuvík. Þeir tveir síð­ar­nefndu eru jarð­varma­kostir.

Hval­ár­virkjun er hins vegar, sagði í svörum Birnu Lár­us­dóttur upp­lýs­inga­full­trúa HS Orku, sá kostur sem er hvað lengst kom­inn í und­ir­bún­ingi. Benti hún á að umhverf­is­mati væri lokið sem og helstu skipu­lags­breyt­ingum þrátt fyrir að þær þörfn­uð­ust lít­ils háttar end­ur­skoð­unar. Spurð um stöðu rann­sókn­ar­leyfa svar­aði Birna: „Vest­ur­verk er með einka­leyfi á rann­sóknum og nýt­ingu sam­kvæmt land­eig­enda­samn­ingum.“

Samn­ingar þessir við land­eig­endur eru til árs­ins 2025 og fjalla um rann­sóknir og nýt­ingu á vatna­sviði áform­aðrar Hval­ár­virkj­unar.

Hægt að veita öðrum leyfi

Orku­stofnun bendir í svörum við fyr­ir­spurn Heim­ild­ar­innar um stöðu rann­sókn­ar­leyfa á að sam­kvæmt lögum um rann­sóknir og nýt­ingu á auð­lindum í jörðu þurfi ekki leyfi Orku­stofn­unar ef rann­sóknir fari fram á vegum land­eig­anda. Stofn­unin telur hins vegar rétt að benda á að þrátt fyrir slíka samn­inga geti stofn­unin veitt öðrum rann­sókn­ar­leyfi ef eftir er sóst og þá yrðu rann­sóknir á vegum land­eig­anda óheim­ilar.

Vest­ur­verk sendi ósk um fram­leng­ingu á gild­is­tíma rann­sókn­ar­leyfis til Orku­stofn­unar í apríl 2021 en þar sem leyfið var þá útrunnið nokkrum dögum áður taldi stofn­unin sér ekki fært að fram­lengja gild­is­tím­ann. Var fram­kvæmda­að­ila bent á að sækja um leyfi að nýju með því að senda inn full­nægj­andi umsókn. Vest­ur­verk sendi umsókn í tölvu­pósti um haustið en Orku­stofnun taldi hana ekki full­nægj­andi. Upp­lýs­ingar um til­gang rann­sókna hefði t.d. skort sem og upp­lýs­ingar um afmörkun rann­sókn­ar­svæðis. „Orku­stofnun hefur að nýju skoðað afmörkun fyrra rann­sókn­ar­leyfis og telur, m.a. í ljósi atvika sem eru til­greind í umsókn, hugs­an­lega rétt að umsækj­andi taki afmörkun umsótts rann­sókn­ar­svæðis til  end­ur­skoð­unar,“ sagði m.a. í bréfi stofn­un­ar­innar til Vest­ur­verks í upp­hafi árs 2022. Atvikin sem vísað er til fjalla ann­ars vegar um tillögu um friðun fossa í Rjúkanda, Hvalá og Eyvind­ar­fjarð­ará fyrir skertu rennsli og hins vegar kröfu óbyggð­ar­nefndar um eign­ar­hald rík­is­ins á land­svæði sem vatna­svið virkj­unar liggur á og land­eig­enda­samn­ingur byggir á.

Orku­stofnun óskaði í ljósi þessa á ný eftir heild­stæðri umsókn um rann­sókn­ar­leyfi vegna áforma um Hval­ár­virkjun.

Vest­ur­verk hefur ekki enn, tæpum tveimur árum síðar, svarað þessu erindi Orku­stofn­unar.

Hugmyndin á sveimi í áratugi

Hug­myndir um virkjun áa ofan af Ófeigs­fjarð­ar­heiði nyrst í Árnes­hreppi má rekja til fyrstu ára­tuga síð­ustu aldar en það var þó ekki fyrr en á átt­unda ára­tug hennar sem vatna­mæl­ingar voru fyrst gerðar. Síðan þá hafa hug­mynd­irnar legið í dvala í lengri og skemmri tíma eða allt þar til Vest­ur­verk, sem síðar komst í meiri­hluta­eigu HS Orku, blés lífi í þær af krafti og samdi við land­eig­endur um vatns­rétt­indi árið 2007.

Áhrifa­svæði hinnar áform­uðu virkj­unar er innan tveggja eyði­jarða, Ófeigs­fjarðar og Engja­ness í Eyvind­ar­firði. Ófeigs­fjörður er að mestu í eigu sömu fjöl­skyld­unnar, fólks sem ólst þar upp og hefur þar djúpar rætur. Engjanes er hins vegar í eigu ítalsks bar­óns, Fel­ix von Lango-Lieb­en­stein, manns sem hefur örsjaldan komið á þessar slóðir frá því að hann festi kaup á jörð­inni.

En áhrifa­svæðið kann að liggja um aðra jörð, Dranga­vík, sem er í eigu fólks sem kærir sig flest ekki um að þar verði reist virkjun. Þannig er nefni­lega mál með vexti að meiri­hluti eig­enda Dranga­víkur telja að ein þeirra áa sem áformað er að nýta til Hval­ár­virkj­unar eigi ekki upp­tök sín í landi ítalska bar­óns­ins í Engja­nesi heldur á sinni jörð. Þetta megi lesa úr landa­merkja­bréfum frá árinu 1890.

Eig­enda­hóp­ur­inn höfð­aði mál á hendur bar­ón­inum sem og eig­endum Ófeigs­fjarðar árið 2020 til að fá það við­ur­kennt fyrir dómi að landa­merki Dranga­víkur gagn­vart hinum jörð­unum væru eins og þeir telja þeim lýst í landa­merkja­bréf­unum. Hér­aðs­dómur Reykja­víkur sýkn­aði eig­endur Engja­ness og Ófeigs­fjarðar af kröfum eig­enda­hóps Dranga­víkur í fyrra­sumar.

Þeirri nið­ur­stöðu var áfrýjað til Lands­réttar og málið því ekki útkljáð.