Spá kólnun á Íslandi um 5 til 10 gráður á næstu áratugum

Sumarið í Reykja­vík verður eins og sumar á Sval­barða innan fárra ára­tuga, ef nið­ur­stöður nýrrar, danskrar vís­inda­rann­sóknar ganga eftir.

„Ísland mun lík­lega verða fyrir 5-10 gráðu lækkun á hita­stigi, sem hlýnun jarðar bætir þó upp að hluta,“ segir Peter Dit­lev­sen, pró­fessor við Niels Bohr stofn­un­ina í Kaup­manna­höfn og annar rann­sak­end­anna, í sam­tali við Heim­ild­ina.

Fjallað hefur verið um rann­sókn­ina í öllum helstu fjöl­miðlum heims í dag og í gær. Markmið rann­sókn­ar­innar var að tíma­setja stöðvun haf­straumanna sem fræði­menn kalla velti­hringrás Atl­ants­hafs­ins og felur í sér flutn­ing hlýs yfir­borðs­sjávar norður á bóg­inn og djúp­streymi salt­rík­ari og kald­ari sjávar suður á bóg­inn. Þetta er hluti af því sem flest þekkja undir heit­inu Golfstraum­ur­inn og er kennt í íslenskum skólum að sé for­senda mann­lífs á Íslandi. Ástæða þess að hlýrra er norð­ar­lega í Atl­ants­hafi heldur en í Kyrra­hafi er þessi varma­flutn­ingur sjávar sem leiðir af sér mun hærra hita­stig á Íslandi en norð­læg lega lands­ins byði ann­ars upp á. Með vax­andi ferskvatns­streymi vegna bráðn­unar jökla og auk­innar úrkomu á norð­ur­slóðum er talið að straum­ur­inn rask­ist og varma­dreif­ingin úr suðri þar með.

Með­al­hiti í Reykja­vík í júlí er 11,7 gráður, en verður nálægt núver­andi sum­ar­hita á Sval­barða, sem er 3 til 7 gráður, rofni haf­straum­ur­inn. Breyt­ingin leiðir af sér ham­skipti lands­ins, fyr­ir­sjá­an­lega mikla útþenslu jökla yfir mest allt hálendi og fjal­lendi, þar sem snælína lækkar að lík­indum um nokkur hund­ruð metra.

Sval­barði að sumriÍ Longye­ar­byen, höf­uð­byggð Sval­barða, nær hit­inn mest 7 gráðum á venju­legum degi í júlí.

Mynd: Shutterstock

Vendi­punkt­ur­inn gæti í fyrsta lagi orðið innan tveggja ára, sam­kvæmt nið­ur­stöðu rann­sókn­ar­innar. 

Forsenda lík­ans­ins er að orsaka­þættir hlýn­unar þró­ist með sama hætti og áður, til dæmis að útblástur gróð­ur­húsa­loft­teg­unda haldi áfram að aukast eins og gert hefur verið frá iðn­bylt­ingu.

Hringrás­ar­straum­ur­inn hefur veikst á öld­inni, sam­kvæmt mæl­ingum. Að mati margra vís­inda­manna er aðeins spurn­ing um hvar vendi­punkt­ur­inn liggur og þar með hvenær straum­ur­inn raskast eða rofnar. Þar liggur helsta fram­lag rann­sókn­ar­innar, að kom­ast að nið­ur­stöðu um tíma­setn­ingu á rofi straums­ins. Innan sam­hengis lík­ans­ins eru 95% líkur á að velti­hringrásin hrynji á tíma­bil­inu 2025 til 2095 og lík­leg­asti vendi­punktur árið 2057, eftir 34 ár.

„Þegar við sáum það fyrst brá okkur svo að við athug­uðum það aftur og aftur,“ segir Susanne Dit­lev­sen, pró­fessor við Stærð­fræði­stofn­un­ina í Kaup­manna­hafn­ar­há­skóla, og annar höf­undur rann­sókn­ar­innar, í sam­tali við Politi­ken.

Milli­ríkja­nefnd Sam­ein­uðu þjóð­anna um lofts­lags­mál (IPCC) hefur gengið út frá því, út frá fyrri rann­sóknum, að veru­leg veik­ing straums­ins sé ólík­leg á þess­ari öld. Við­var­anir dönsku vís­inda­mann­anna eru þó óvenju­lega ber­orðar í grein þeirra sem birt­ist í tíma­rit­inu Nature Communications, með titl­inum Viðvörun um yfir­vof­andi hrun velti­hringrásar Atl­ants­hafs­ins.

Rann­sóknin er töl­fræði­grein­ing og nýtir víð­ara gagna­safn en áður sem sýnir fyr­ir­boða breyti­leika í haf­straumnum áður en áhrif lofts­lags­breyt­inga komu til að fullum krafti. Hún hefur um leið verið gagn­rýnd fyrir að byggja einnig á eldri mæl­ingum, aftur til 1870, sem kunna að vera óáreið­an­legar. Að auki hefur rann­sóknin verið gagn­rýnd fyrir að byggja á mæl­ingum á yfir­borðs­hita sjávar, sem hugs­an­lega séu ekki nægi­legar til að greina velti­hringrás­ar­beltið í heild eða spá fyrir um hegðun þess. Rann­sóknin hefur hlotið mis­jafnar við­tökur vís­inda­manna, en margir þeirra líta á hana sem stað­fest­ingu á því að ógnin sé bæði vel mögu­leg og mun nær í tíma en gert hafði verið ráð fyrir, með þeim hætti að ekki sé hægt að hunsa hana. Aðferða­fræðin sé gott tæki en nið­ur­stöð­urnar ekki óyggj­andi. 

Halldór Björns­son, haf- og veð­ur­fræð­ingur við Veð­ur­stofu Íslands, segir í sam­tali við íslenska fjöl­miðla að lík­leg­ast væri að velti­hringrásin myndi aðeins raskast en ekki stöðvast og að hún færi að lík­indum aftur í gang. Hann gerir ráð fyrir stað­bundn­ari og tíma­bundn­ari veik­ingu straums­ins og þar með kulda­kasti sem gengur yfir. Þannig verði hlýnun í heild­ina, sam­kvæmt þeim lofts­lags­lík­unum sem hann hafi skoðað.

Hér má lesa við­brögð ann­arra vís­inda­manna.

Haf­straumar og lofts­lag eru afar flókin kerfi og þótt rann­sak­end­urnir hafi fulla trú á aðferða­fræði sinni er for­spáin töl­fræði­leg lík­indi að gefnum til­teknum for­sendum.

„Í grunn­inn er þetta óvíst. Norður-Atl­ants­hafs­straum­ur­inn hefur ekki stöðvast síðan á ísöld, þegar hann stöðv­að­ist og end­ur­ræst­ist á víxl með nokk­urra þús­unda ára milli­bili [Dans­gaard-Oeschger atburð­irnir]. Þegar það gerð­ist varð risa­stór breyt­ing, um 10 til 15 gráður á einum ára­tug, sam­an­borið við 1,5 gráður á öld núna. En ísald­ar­lofts­lag er mjög frá­brugðið hlýju lofts­lagi okkar tíma,“ segir Peter Dit­lev­sen í svari til Heim­ild­ar­innar.

Fyrir liggur þó eðl­is­fræðin að baki og mæl­ingar sem sýna straum­inn veikj­ast sam­hliða hlýnun og bráðnun jökla. Jarð­fræði­lega er ekki langt síðan Ísland var alþakið jökli. Fyrir 20 þús­und árum er talið að nálega 900 metra þykkur jök­ull hafi legið yfir Reykja­vík og jök­ul­skjöldur, með hábungu á sunn­an­verðu land­inu, náð um 200 kíló­metra út fyrir núver­andi strendur lands­ins. Orsakir ísaldar eru hins vegar fleiri og flókn­ari en haf­straumar einir og sér. Í jarð­fræði­legum skiln­ingi er ísöld enn yfir­stand­andi, þó nú sé hlý­skeið. Á þremur millj­ónum ára yfir­stand­andi ísaldar er talið að lofts­lag hafi sveifl­ast milli kulda­skeiðs og hlý­skeiðs 24 sinnum. Síðasta kulda­skeiði lauk fyrir um 10 þús­und árum, en á því skeiði var loft­hiti um 10 gráðum lægri en nú.