Heim­ur­inn er að skipt­ast með nýjum hætti. Ekki í tvær blokkir eins og í kalda stríð­inu, heldur í óstöðug og tak­mörkuð banda­lög margra stór­velda, svæð­is­bundin valda­kerfi og flókin fleka­skil sem spanna alla jörð­ina. Nýjar ógnir við öryggi þjóða eru að birt­ast. Ríki, jafn­vel stór­veldin, eiga sífellt erf­ið­ara með að tryggja hags­muni sína án mik­illar sam­vinnu. Árangur þjóða ræðst æ meir af hæfni þeirra til þátt­töku í nánum banda­lögum ríkja. 

Lítil og stór álfa

Stutt er síðan Evrópa réði heim­inum og enn sýn­ist álfan okkar giska stór. Ekki á heimskorti þar sem hún er skagi út úr Asíu. Og ekki lengur að mann­fjölda því hún verður sífellt minni í ört vax­andi mann­hafi heims­ins. En í nán­ast öllu öðru til­liti er Evrópa fyr­ir­ferð­ar­mikil í heim­inum. Hún er heim­kynni flestra þeirra þjóð­fé­laga sem tróna efst á nán­ast öllum listum um góðan árangur ríkja, allt frá menntun og heil­brigði til jafn­réttis, kaup­máttar, mann­rétt­inda, lýð­ræðis og öryggis. Evr­ópskar borgir drottna á flestum listum yfir nota­leg­ustu og líf­væn­leg­ustu borgir heims­ins. En stjórn­mál álf­unnar ein­kenn­ast þó oft af ótta og reiði.

Lexíur af Brexit 

Útganga Breta og inn­rás Rússa í Úkraínu breytti til­finn­ingum íbúa Evrópu fyrir stöðu sinni í heim­inum. Öfugt við slag­orða­kenndan aðdrag­anda Brexit urðu deil­urnar og atburða­rás Brexit upp­lýsandi fyrir fólk. ESB varð skilj­an­legri veru­leiki. Raun­veru­leg valda­kerfi, upp­bygg­ing, starf og til­gangur ESB varð ljós­ari. 

Ein­feldn­ings­legar kenn­ingar um Brus­sel­valdið og and­lits­lausa emb­ætt­is­menn hafa að mestu vikið fyrir öllu vit­rænni umræðu um ástæður auk­innar sam­vinnu ríkja og veru­leik­ann í Evrópu. Jafnvel popúlistar á hægri kanti stjórn­mála í flestum löndum ESB berj­ast ekki lengur fyrir útgöngu sinna ríkja. Vaxandi meiri­hluti breskra kjós­enda telur að útgangan úr ESB hafi verið mis­tök en ein­ungis þriðj­ungur að Brexit hafi verið rétt ákvörðun.   

Hið eiginlega fullveldi

Stuðn­ingur við náið Evr­ópu­sam­starf hefur senni­lega aldrei verið dýpri og almenn­ari í álf­unni. Fregnir af deilum munu þó áfram ein­kenna fréttir fjöl­miðla af ESB enda ekki ann­ars af vænta af nánu sam­starfi nær þrjá­tíu ólíkra ríkja með jafn­mörg þjóð­þing og hund­ruð stjórn­mála­flokka. 

Nið­ur­staðan af Brexit er hins vegar sú að fleiri en áður gera sér ljóst að hin eig­in­lega full­veld­is­bar­átta í  Evrópu snýst ekki um ítrasta sjálf­ræði ein­stakra ríkja, heldur um mögu­leika evr­ópskra sam­fé­laga til að ráða sem mestu um örlög sín í risa­stórum, sam­tengdum og ófrið­legum heimi. Mögu­leikar Evr­ópu­ríkja til þess fara minnk­andi og hvíla sífellt meira á nánu sam­starfi.  

Lexíur af Úkraínu

Innrásin í Úkraínu jók líka stuðn­ing við sam­starf Evr­ópu­ríkja. Hún varð hins vegar einnig til þess að hug­myndir um hern­að­ar­legt sjálf­stæði Evrópu frá Banda­ríkj­unum víkja að mestu til hiðar. Nið­ur­staðan er ann­ars vegar sú að ESB myndar nú þétt­ari og sterk­ari póli­tíska og efna­hags­lega blokk en áður og hins vegar að öryggi Evrópu verður áfram nátengt Banda­ríkj­unum í breyttri heim­skipan. Þótt menn­ing­ar­legar og póli­tískar gjár á milli Evrópu og Banda­ríkj­anna fari breikk­andi verða Vest­ur­lönd því áfram til sem einn fleki í þeim hnatt­rænu umbrotum sem nú eiga sér stað. Þetta á sér­stak­lega við um örygg­is­mál en síður annað, allt frá póli­tískum gildum til við­skipta­hags­muna. 

Hvorum megin lendir Rússland?

Þótt stríðið í Úkraínu hafi þjappað Vest­ur­löndum saman er alveg ljóst að vest­rænu for­ræði í heim­inum hnignar og það nokkuð hratt. Í risa­sam­fé­lögum Asíu er litið á Úkra­ínu­stríðið sem stað­bundið evr­ópskt vanda­mál. Það sem skiptir máli fyrir fram­tíð­ina, segir fólk í flestum stærstu sam­fé­lögum jarð­ar­innar, er ekki hvað ger­ist í Evrópu heldur hvernig hlut­irnir verða á Indlandi og í Kína. 

Það er að miklu leyti rétt en að einu leyti rangt. Ein allra stærsta spurn­ing alþjóða­mála snýst um það hvort Rússland lendir austan eða vestan fleka­skila í heim­inum sem eru sífellt betur að koma í ljós. Rússar eru austan megin núna, og verða það áfram ef pútín­ismi ræður. Fátt skiptir meira máli fyrir stöðu Evrópu í heim­inum og fram­vindu alþjóða­mála en að Rússland teng­ist aftur hinum evr­ópska heimi.  

Úkraína og Balkanskagi

Úkraína og átta ríki á Balkanskaga sækj­ast eftir fullri aðild að ESB sem allra fyrst. ESB ræður ekki við inn­göngu þeirra í bili en reynslan af lýð­ræð­i­svæð­ingu og efna­hags­upp­gangi í tengslum við stækkun banda­lags­ins til tutt­ugu ríkja í Suður- og Austur-Evrópu á síð­ustu ára­tugum lofar góðu. Framtíð lýð­ræðis, vel­meg­unar og öryggis Úkraínu hvílir á því að þetta gangi. Það sama má segja um mörg lönd Balkanskag­ans. 

Kína hefur gert miklar til­raunir til að auka áhrif sín í fjölda ríkja í aust­an­verðri Evrópu sem eru ýmist utan eða innan ESB. Til­gang­ur­inn er að veikja ein­ingu innan ESB og draga úr áhrifum sam­bands­ins. Síðustu miss­erin hefur hins vegar hvert landið af öðru snúið af braut auk­inna sam­skipta við Kína. Ástæð­urnar eru margar, ekki síst klaufa­legar til­raunir Kína til póli­tískra áhrifa og von­brigði með fjár­fest­ingar og lána­kjör.  

Öryggisleysið

Rætur póli­tískrar ólgu í Evrópu eru margar en ein­hvers konar örygg­is­leysi er jarð­vegur þeirra flestra. Evrópa hefur hlut­falls­lega minnkað og virð­ist van­máttug gagn­vart alvar­legum ógn­unum að utan. Þetta vekur eðli­lega ótta. Annað er að við­brögð margra kjós­enda í Evrópu við vand­ræðum sam­tím­ans hafa vakið spurn­ingar um veiga­mikil grunn­gildi í álf­unni. Það veldur kvíða. 

Við þetta bæt­ist svo reiði yfir því hvernig efna­hags­kerfi álf­unnar hefur þró­ast hinum ríku til stór­kost­legra hags­bóta en þeim fátæk­ari til lít­ils ávinn­ings. Og svo eðli­leg móðgun margra yfir því að menn­ing­ar­legar elítur álf­unnar eru taldar líta niður á almenn­ing og skilja illa þá ang­ist sem víða ríkir innan hennar.    

Stærsta öryggismál Evrópu?

Fjölgun flótta­manna frá öðrum heims­svæðum er það sem veldur dýp­stri ang­ist í Evrópu. Líta má á þetta sem alvar­leg­asta örygg­is­vanda álf­unnar. Ekki vegna þess að flótta­fólk sé hættu­legt heldur vegna þeirra áhrifa sem stór­auk­inn straumur flótta­manna getur haft á stjórn­mál Evr­ópu­ríkja. 

Nýleg könnun Gallup í Nígeríu bendir til að 53% íbú­anna vilja flytja úr landi. Þetta er ekki vegna stríðs­á­taka, þau eru stað­bundin, heldur vegna atvinnu­leysis, glæpa og von­leysis. Níger­íu­menn eru 220 millj­ónir og verða fleiri en Banda­ríkja­menn eftir rúm tutt­ugu ár. Nígería er aðeins eitt af tugum landa í svip­uðum sporum. Pakistan er annað risa­ríki í miklum vanda sem millj­ónir reyna nú að flýja. Evrópa er algeng­asti draum­ur­inn. 

Að frá­töldu Rúss­landi verða Evr­ópu­menn fljót­lega færri en íbúar Nígeríu og Pakistan, aðeins tveggja af tugum landa sem fólk vill flýja. Óttinn við stríðan straum flótta­manna er einn sterkasti drif­kraftur evr­ópskra stjórn­mála. Póli­tískar afleið­ingar slíks ótta gætu valdið miklum skemmdum á evr­ópskum sam­fé­lögum. Þetta er sam­evr­ópskur vandi. Hann krefst náinnar sam­vinnu.