Lög um ramma­á­ætlun gera hvergi ráð fyrir því að heilu vatna­sviðin verði sjálf­krafa frið­lýst þó svo að ein­stakir virkj­un­ar­kostir séu metnir í vernd­ar­flokki, segir í ítar­legri bókun og athuga­semdum sveit­ar­stjórnar Skaft­ár­hrepps vegna til­lögu Umhverf­is­stofn­unar að friða vatna­svið Skaftár. Tillagan er gerð á grund­velli þess að virkj­un­ar­kost­ur­inn Búlands­virkjun var settur í vernd­ar­flokk ramma­á­ætl­unar við afgreiðslu Alþingis á 3. áfanga hennar síð­asta sumar.  „Frið­lýs­ing nú getur leitt til þess að veru­legir sam­fé­lags­legir og þjóð­hags­legir hags­munir fari for­görðum,“ segir sveit­ar­stjórnin í bókun sinni og leggst hún gegn frið­lýs­ingu svæð­is­ins fyrir allri orku­vinnslu.

 Fleiri virkjunarmöguleikar í ánni

Sveit­ar­stjórnin segir að í frið­lýs­ing­ar­til­lög­unni felist að raskað yrði „grund­vall­ar­nið­ur­stöðu um stefnu sveit­ar­fé­lags í land­nýt­ingu, sem fól í sér mála­miðlun og var grunnur að sam­þykki sveit­ar­fé­lags­ins fyrir stækkun Vatna­jök­uls­þjóð­garðs og jákvæðu við­horfi til umhverf­is­lega tækra virkj­un­ar­kosta utan mið­há­lend­is­línu“. Bent er á að „langur vegur“ sé frá því að virkj­un­ar­mögu­leikar á vatna­svið­inu séu fullrann­sak­aðir, þótt einn virkj­un­ar­kostur, Búlands­virkjun, hafi fengið umfjöllun í ramma­á­ætlun.

Sveit­ar­fé­lagið hefur einnig beinna hags­muna að gæta því jörðin Á sem liggur að Skaftá er í þess eigu. Það þýðir að sveit­ar­fé­lagið hefur yfir vatns­rétt­indum að ráða á svæði þar sem fall­hæð Skaftár er um 50 metrar „og ljóst að mikil vatns­orka fylgir jörð­inni“.

TillaganUmhverf­is­stofnun hefur lagt fram til­lögu um frið­lýs­ingu vatna­sviðs Skaftár í kjöl­far þess að virkj­un­ar­kost­ur­inn Búlands­virkjun var sett í vernd­ar­flokk ramma­á­ætl­unar

Mynd: Land­vernd

Virkj­un­ar­hug­myndin Búlands­virkjun var mjög umdeild. Sú sem leiddi bar­átt­una gegn henni var Heiða Guðný Ásgeirs­dóttir, bóndi á Ljót­ar­stöðum í Skaft­ár­hreppi. „Þetta er besta jóla­kveðja sem ég hef nokkru sinni fengið,“ sagði í hún sam­tali við Kjarnann í lok síð­asta árs, um frið­lýs­ing­ar­til­lögu Umhverf­is­stofn­unar. „Ég trúi því að þetta haldi,“ sagði Heiða um hvort hún ótt­að­ist að ekki yrði af frið­lýs­ing­unni. „En ég er líka búin að læra það að ekk­ert er öruggt í þessu lífi, sér­stak­lega ekki ef það eru pen­ingar ein­hvers staðar í spil­inu.“

Málamiðlun vegna Vatnajökulsþjóðgarðs

Sveit­ar­stjórn Skaft­ár­hrepps rifjar í bókun sinni vegna máls­ins upp að við end­ur­skoðun aðal­skipu­lags í kjöl­far stofn­unar Vatna­jök­uls­þjóð­garðs hafi verið brýnt fyrir sveit­ar­fé­lag­inu að marka sér stefnu til fram­tíðar varð­andi þær áherslu­breyt­ingar á land­notkun sem óhjá­kvæmi­lega fylgdu stofnun hans.

Á þessum árum voru til skoð­unar og í gangi rann­sóknir á fýsi­leika þess að bæta vatns­bú­skap virkj­ana á Tungna­ár­svæð­inu með mögu­legri veit­ingu efstu kvísla Skaftár um Langasjó til Tungnaár. Segir sveit­ar­stjórnin nú að þessi hug­mynd hafi verið talin „afar hag­kvæm“. Nið­ur­staðan varð hins vegar sú að Langa­sjáv­ar­svæðið ásamt Eldgjá yrði hluti af stækk­uðum Vatna­jök­uls­þjóð­garði og að fram­kvæmda­hug­myndum á borð við virkj­un­ar­á­form yrði fund­inn staður neðan mið­há­lend­is­línu. Virkj­un­ar­mögu­leikar þar séu nán­ast að öllu leyti á einka­landi og því „er aug­ljós­lega um veru­lega hlunn­inda­mögu­leika við­kom­andi jarða að ræða“.

Íhlutun í skipulagsvaldið

Í gild­andi aðal­skipu­lagi Skaft­ár­hrepps er gert ráð fyrir Búlands­virkjun. Almenn stefna skipu­lags­ins hvílir að sögn sveit­ar­stjórn­ar­innar á því að tæki­færi til orku­vinnslu verði skoðuð. Afstaða hennar er því sú að þótt Búlands­virkjun hafi verið flokkuð í vernd­ar­flokk ramma­á­ætl­unar, og það hafi þá þýð­ingu að sveit­ar­fé­lag­inu beri að taka mið af því við end­ur­skoðun aðal­skipu­lags, sé almenna stefna aðal­skipu­lags óbreytt varð­andi orku­mál.

Búlands­virkjunSuð­ur­verk, dótt­ur­fyr­ir­tæki HS Orku, áform­aði að reisa Búlands­virkjun í Skaftá, skammt frá Hóla­skjóli.

Mynd: Ingi­björg Eiríks­dóttir/Eldvötn

„Í öllu falli er það í and­stöðu við stefnu Skaft­ár­hrepps að orku­vinnsla yfir 10 MW verði gerð óheimil á stórum hluta sveit­ar­fé­lags­ins,“ segir í bók­un­inni. Slík ákvörðun rík­is­ins sé „íhlutun í skipu­lags­vald sveit­ar­fé­lags“ sem hafi stoð í sjálfs­á­kvörð­un­ar­rétti sveit­ar­fé­laga sam­kvæmt stjórn­ar­skrá.

„Aug­ljós­lega geta fýsi­legir og umhverf­is­vænni virkj­ana­kostir komið til skoð­unar í Skaftá, aðrir en Búlands­virkjun,“ segir einnig í bókun sveit­ar­stjórn­ar­innar. Við end­ur­skoðun aðal­skipu­lags sé gert ráð fyrir að Búlands­virkjun falli út en almennt er það stefna sveit­ar­fé­lags­ins að unnt verði að taka „jákvæða afstöðu til virkj­un­ar­hug­mynda sem koma fram innan sveit­ar­fé­lags­ins, þar með talið í Skaftá“.

Vafasöm lagaheimild

Laga­heim­ild um máls­með­ferð fyrir frið­lýs­ingu er að finna í 53. grein nátt­úru­vernd­ar­laga. Ákvæðið felur í sér að grund­völlur fyrir frið­lýs­ingu sé vernd­ar­flokkur ramma­á­ætl­unar sem Alþingi hefur sam­þykkt og nái þá til svæða sem flokkuð hafa verið í vernd­ar­flokk.

En sveit­ar­stjórnin hafnar því að flokkun virkj­un­ar­kosts í vernd­ar­flokk leiði til þess að land­svæði flokk­ist sjálf­virkt sem land­svæði sem beri að frið­lýsa. Vill hún meina að „vafa­samt“ sé að laga­heim­ild sé fyrir hendi til frið­lýs­ingar vatna­sviðs Skaftár.

Friðlýsing geti ekki átt sér stað

Við skoðun álykt­unar Alþingis, 3. áfanga ramma­á­ætl­unar, „verður ekki séð að Alþingi hafi tekið skýra afstöðu til þess að frið­lýsa eigi til­tekið land­svæði þótt Búlands­virkjun hafi verið felld í vernd­ar­flokk“. Hvorki umfjöllun Alþingis né ramma­á­ætl­unar feli í sér að tekin hafi verið afstaða til frið­lýs­ingar til­tek­inna land­svæða, heldur varði umfjöll­unin ein­göngu virkj­un­ar­kost­inn Búlands­virkjun. Við mat á þeim virkj­un­ar­kosti var horft til vatna­sviðs Skaftár, með ákveðnum hætti. „Aug­ljós­lega eru fleiri mögu­legir virkj­un­ar­kostir á vatna­sviði Skaftár sem eru órann­sak­aðir,“ segir í bókun sveit­ar­stjórn­ar­innar. „Frið­lýs­ing er ekki tíma­bær.“  

Þá segir sveit­ar­stjórnin að „skyldu­bundið mat“ sem sé for­senda frið­lýs­ingar land­svæðis hafi ekki farið fram. „Frið­lýs­ing land­svæðis getur því ekki átt sér stað“.

Tillaga Umhverf­is­stofn­unar um frið­lýs­ingu Skaftár nái yfir áhrifa­svæði ann­arra virkj­un­ar­kosta sem eru í bið­flokki í 3. áfanga, þ.e. Hólmsár­virkj­unar við Ein­hyrn­ing án miðl­unar og Hólmsár­virkjun við Atley.

Frið­lýs­ingar eru í eðli sínu ráð­stöfun sem ætlað er að hafa var­an­lega þýð­ingu, bendir sveit­ar­stjórnin enn­fremur á. „Grund­völlur frið­lýs­inga á Íslandi hefur almennt hvílt á því að fyrir liggi skýr afstaða Alþingis.“ Slík afstaða liggi ekki fyrir.

Mun skerða eignarréttindi varanlega

Skaft­ár­hreppur, sem land­eig­andi jarð­ar­innar Ár, telur skýra laga­heim­ild fyrir frið­lýs­ing­unni skorta. „Frið­lýs­ing mun skerða eign­ar­rétt­indi við­kom­andi jarðar var­an­lega sem land­eig­andi getur ekki sætt sig við,“ segir í bréfi vegna þessa þáttar máls­ins sem Einar Kristján Jónsson, sveit­ar­stjóri Skaft­ár­hrepps, hefur sent Umhverf­is­stofnun. „Verði fram­hald á mál­inu, áskilur land­eig­andi sér allan rétt til að fá ákvörðun um frið­lýs­ingu hnekkt og/eða krefj­ast bóta vegna hvers kyns skerð­inga á eign­ar­rétt­ar­legum hags­munum sem leiða af frið­lýs­ing­unni.“