„Sam­skiptin voru fyrst og fremst í óform­legum síma­sam­tölum en í ein­staka til­vikum var um tölvu­póst­sam­skipti eða fundi í eigin per­sónu að ræða“, segir í svari utan­rík­is­ráðu­neyt­is­ins við fyr­ir­spurn Stund­ar­innar, um með hvaða hætti íslensk stjórn­völd hafi átt sam­skipti við full­trúa Evr­ópu­sam­bands­ins um mögu­legar refsi­að­gerðir gegn Aleksander Mos­hen­sky, kjör­ræð­is­manni Íslands, í des­em­ber 2020.

„Um slík sam­skipti var að ræða í á þriðja tug skipta,“ var svarið við þeirri spurn­ingu hvert umfang þess­ara sam­skipta hefði verið. Ráðu­neytið eða ráð­herra hefur ekki áður greint frá því með hvaða hætti þessi sam­skipti voru né heldur hversu umfangs­mikil þau voru. Í byrjun mars hafði ráðu­neytið lýst atburða­rásinni svona:

„Undir lok árs 2020 var orðrómur á kreiki um að kjör­ræð­is­maður Íslands í Belarús yrði mögu­lega settur á þving­un­ar­lista ESB gagn­vart Belarús í kjöl­far mein­gall­aðra kosn­inga þar í landi. Íslensk stjórn­völd leit­uðu eftir frek­ari upp­lýs­ingum meðal sam­starfs­ríkja innan ESB og mið­aði eft­ir­grennslan stjórn­valda að því að upp­lýsa hvort að til stæði að setja ræð­is­mann­inn á lista, og ef svo væri, á hvaða for­sendum.“ 

Í svar­inu til Stund­ar­innar er jafn­framt greint frá því að orðróm­ur­inn sem vísað var til, sem ástæðu fyr­ir­spurn­anna, hafi í raun verið erindi frá Mos­hen­sky sjálfum til íslenska utan­rík­is­ráðu­neyt­is­ins, þar sem hann benti á að hann ætti á hættu að lenda í refsi­að­gerðum Evr­ópu­sam­bands­ins.

Utan­rík­is­ráð­herra telur engu að síður að þessi sam­skipti ráðu­neytis hennar við ESB vegna Mos­hen­sky hafi ekki falið í sér neinn þrýst­ing af Íslands hálfu eða hags­muna­gæslu fyrir kjör­ræð­is­mann­inn og við­skipta­hags­muni hans og vísar í gögn sem til séu um þessi næstum þrjá­tíu skipti sem ráðu­neytið beitti sér í mál­inu.

„Samkvæmt þeim upp­lýs­ingum sem ég hef og þeim gögnum sem ég hef innan úr ráðu­neyt­inu var þess ekki kraf­ist að hann yrði tek­inn af lista,“ sagði Þórdís Kolbrún Reyk­fjörð Gylfa­dóttir utan­rík­is­ráð­herra á Alþingi 21. mars síð­ast­lið­inn en síðan hefur hún ítrekað „að verk­lag og ákv­arð­ana­taka, út frá þess­um gögn­um, stand­ist al­gjör­lega skoðun“.

Ólígarkinn okkar

Í síð­asta tölu­blaði Stund­ar­innar var fjallað um náið sam­band íslenska kjör­ræð­is­manns­ins í Hvíta-Rúss­landi við ein­ræð­is­herra lands­ins, Aleksander Lukashenko. 

Í umfjöll­un­inni var greint frá því að kjör­ræð­is­mað­ur­inn hafi ítrekað verið nefndur til sög­unnar sem lík­legur kandídat til að sæta refsi­að­gerðum ESB gegn stjórn­völdum og stuðn­ings­mönnum þeirra í Hvíta-Rúss­landi. Það að hann hafi alltaf kom­ist hjá því að nafn hans yrði á end­an­legum listum ESB, hafi sætt mik­illi furðu, á sama tíma og ljóst sé að kjör­ræð­is­mað­ur­inn hafi notið fádæma vel­vildar Lukashenko, harð­stjór­ans í Minsk. 

Fjöldi við­mæl­enda Stund­ar­innar báru að ástæða þess að Mos­hen­sky hefði sloppið væri sú stað­reynd að íslensk stjórn­völd hefðu beitt sér fyrir hans hönd. Samtök land­flótta Hvít-Rússa, sem hafa verið í far­ar­broddi þeirra sem barist hafa fyrir því að hert yrði á aðgerðum gegn Lukashenko og fylgitunglum hans og barist fyrir því að Mos­hen­sky yrði beittur refsi­að­gerðum, fengu slíka skýr­ingu. Þetta hefur ítrekað gerst frá árinu 2011.

„Ísland fjar­lægði hann af list­anum,“ sagði Natalia Kaliada að hafi verið skýr­ingar til hennar og félaga hennar, í hvert sinn sem nafn Mos­hen­sky hverfur af list­anum. Í sama streng tóku aðrir við­mæl­endur blaðs­ins, sem þekktu til. Blaða­menn í Brussel sem fjallað höfðu um málið til dæmis. 

Lobbí­istar hjá hinu alþjóð­lega ráð­gjaf­ar­fyr­ir­tæki Apco, sem er umsvifa­mikið í áhrifa­braski fyrir alþjóða­fyr­ir­tæki og rík­is­stjórnir gagn­vart Evr­ópu­sam­band­inu og tóku að sér að gæta hags­muna Aleksander Mos­hen­sky, gagn­vart Evr­ópu­sam­band­inu, voru að sögn furðu lostnir þegar þeir átt­uðu sig

á því að íslensk stjórn­völd hefðu tekið af þeim ómakið, eins og fyrr­ver­andi þing­mað­ur­inn Ásta Helga­dóttir lýsti í Stund­inni. Ásta starf­aði lengi í Brussel og kynnt­ist þar yfir­manni hjá Apco, sem leit­aði til hennar um mitt síð­asta ár.

„Erindi þessa fólks við mig var því í raun að reyna að átta sig á því hvernig og af hverjum svona ákvörðun væri tekin. Þetta er fólk sem hefur atvinnu af því að lobbía fyrir stór­fyr­ir­tæki og sam­tök og búið að gera það í ára­tugi. Þau höfðu aldrei séð neitt þessu líkt,“ sagði Ásta við Stundina, en hún sat á Alþingi fyrir Pírata á árunum 2015-2017, meðal ann­ars í utan­rík­is­mála­nefnd.

Náinn eða ekki náinn

Sú yfir­lýs­ing utan­rík­is­ráð­herra, í svari hennar til Stund­ar­innar fyrir mán­uði, að ráðu­neyti hennar telji Mos­hen­sky ekki náinn banda­mann Aleksander Lukashenko, ein­ræð­is­herra Hvíta-Rúss­lands, hefur einnig vakið spurn­ingar. Orðrétt sagði í svari ráð­herr­ans:

„Það hefur verið mat ráðu­neyt­is­ins að það sé orðum aukið að kjör­ræð­is­maður Íslands sé mjög náinn banda­maður Lúk­asjenkós.“

Natalia Kaliada, einn þekkt­asti stjórn­ar­and­stæð­ingur í land­inu og leið­togi hóps­ins sem hvað harð­ast hefur barist fyrir auknum refsi­að­gerðum gegn Lukashenko og fylgitunglum hans, sagði þetta mat ráðu­neyt­is­ins hlægi­legt. Það væri hverjum þeim sem á annað borð vildi sjá ljóst að Mos­hen­sky væri inn­ar­lega í innsta hring for­set­ans. 

Andrei Sannikov, fyrrum for­seta­fram­bjóð­andi og sam­visku­fangi í Hvíta-Rúss­landi, tók í svip­aðan streng og taldi það fásinnu af íslenskum stjórn­völdum að halda því fram að Mos­hen­sky væri ekki náinn banda­maður Lukashensko. 

„Utan­rík­is­ráðu­neytið hefur ekki fram­kvæmt sjálf­stæða rann­sókn á þeim ásök­unum sem birst hafa í fjöl­miðlum um meint náin tengsl kjör­ræð­is­manns­ins við Lúk­asjenkó“, segir í svari utan­rík­is­ráð­herra við fyr­ir­spurn þing­manns Sam­fylk­ing­ar­innar, um á hverju ráð­herra byggði full­yrð­ingu sína þess efnis að það væri „orðum aukið“ að segja kjör­ræð­is­mann Íslands í Hvíta-Rúss­landi, náinn banda­mann ein­ræð­is­herr­ans Aleksander Lukashenko.

Jóhann Páll Jóhanns­son, þing­maður Sam­fylk­ing­ar­innar, lagði í fram­haldi af umfjöllun Stund­ar­innar fram fyr­ir­spurn­ina og óskaði skýr­inga á því á hverju ráð­herra byggði ofan­greinda full­yrð­ingu sína. Enn fremur spurði hann hvernig ráðu­neytið hefði staðið að skoðun á tengslum kjör­ræð­is­manns­ins og ein­ræð­is­herr­ans; hvaða gagna hefði verið aflað og hvenær.

Í svar­inu kemur fram að eina heim­ild ráðu­neyt­is­ins fyrir þess­ari full­yrð­ingu sé í raun kjör­ræð­is­mað­ur­inn sjálfur, Aleksander Mos­hen­sky: „Í grein­ar­gerð kjör­ræð­is­manns­ins sjálfs, sem hann sendi til Evr­ópu­sam­bands­ins undir árs­lok 2020, leit­ast hann við að sýna fram á að ásak­anir um náin tengsl við Lúk­asjenkó eigi ekki við rök að styðj­ast.“

Utan­rík­is­ráðu­neytið segir jafn­framt í svari sínu að það að Evr­ópu­sam­bandið hafi aldrei sett við­skipta­þving­anir á Mos­hen­sky eða fyr­ir­tæki hans, sé til marks um að tengsl Mos­hen­sky við ein­ræð­is­stjórn­ina í Minsk séu ekki áhyggju­efni.

Ráðu­neytið getur þess þó ekki að Mos­hen­sky hefur marg­ít­rekað verið nefndur til sög­unnar sem aug­ljós­asti kandídat á slíkan lista, verið á honum en kom­ist undan því að sæta þving­unum á síð­ustu stundu. Að sögn vegna þrýst­ings frá íslenskum stjórn­völdum.

Ráðherra mætti fyrir þingnefnd

„Ég skil þessa gagn­rýni,“ sagði Þórdís Kolbrún Reyk­fjörð Gylfa­dóttir, sem tók við emb­ætti utan­rík­is­ráð­herra síð­ast­liðið haust, á opnum fundi stjórn­skip­unar- og eft­ir­lits­nefndar Alþingis, þann 1. apríl síð­ast­lið­inn vegna skoð­unar nefnd­ar­innar á máli Mos­hen­sky. Ráðherra sagði að yfir­ferð yfir sam­skipti stjórn­valda við ESB vegna þess hafi stað­ist skoðun. Að ekki hafi verið beitt þrýst­ingi og Mos­hen­sky þannig forðað undan aðgerðum ESB.

„Ég treysti mér til að segja að verk­lagið og ákvarð­ana­taka út frá þessum gögnum stenst alveg skoðun. Svo er hægt að hafa á því skoðun hvort gera hefði átt þetta öðru­vísi; sitja hjá eða gera ekki neitt og ekki afla upp­lýs­inga? Eða hvort hann eigi að vera kjör­ræð­is­maður okkar í Belarús,“ sagði Þórdís Kolbrún sem kvaðst aldrei munu „halda hlífi­skildi yfir honum eða öðrum sem beittir verða slíkum við­skipta­þving­unum“.

Ferlið við að setja kjör­ræð­is­mann sé þannig að heim­ild heima­ríkis þurfi fyrir skipun kjör­ræð­is­manns, að sögn ráð­herr­ans, og það væri hennar mat og ráðu­neyt­is­ins að ekki væri lík­legt að fá nýjan á þessum tíma­punkti. „Það er sömu­leiðis mitt mat að á grund­velli þeirrar fjöl­miðlaum­fjöll­unar og gagna sem komið hafa fram að þá hefur ekk­ert nýtt komið fram sem breytir því eða gerir það að verkum að hann geti ekki verið kjör­ræð­is­maður okkar í Belarús.“

Vill meina að Moshensky sé frekar að fjarlægjast Lukashenko

Stjórn­skip­unar- og eft­ir­lits­nefnd hefur fjallað um málið á þremur fundum frá því umfjöllun Stund­ar­innar birt­ist fyrir tveimur vikum. Fund­ur­inn á föstu­dag var sá fyrsti sem opinn var fjöl­miðlum, þar sem ekki var kraf­ist trún­aðar af hálfu nefnd­ar­manna um efnið. Nefnd­ar­menn fengu í síð­ustu viku aðgang að gögnum frá utan­rík­is­ráðu­neyt­inu, gegn því að halda um þau trúnað. Stundin hefur óskað eftir aðgangi að þeim gögnum og fleirum. 

Gögnin sem þing­nefndin fékk aðgang að varða sam­skipti Íslands og ESB vegna kjör­ræð­is­manns­ins í árs­lok 2020, eftir því sem fram kom á fund­inum.  Íslensk stjórn­völd áttu í tals­verðum sam­skiptum við ESB á þessum tíma, að sögn til að spyrj­ast fyrir um áhyggjur sem þá voru af því að kjör­ræð­is­mað­ur­inn yrði beittur við­skipta­þving­unum. 

Ef marka má spurn­ingar þing­manna á fund­inum virð­ast hinir miklu við­skipta­hags­munir Íslend­inga, sem séu sam­ofnir ræð­is­mann­inum og fyr­ir­tækjum hans, hafa verið tíund­aðir í þessum sam­skipum við ESB.

„Það lá svo sem fyrir að hefði hann lent á þessum lista hefði það haft áhrif á atvinnu­líf í fleiri löndum. En það er líka mik­il­vægt að halda því til haga að yfir­lýst mark­mið með þessum aðgerðum var að þrengja að Lukashenko en ekki að hafa skað­leg áhrif á hags­muni aðild­ar­ríkj­anna,“ sagði Þórdís Kolbrún í dag.

Spurð hvort hægt hefði verið að skilja ítrek­aðar fyr­ir­spurnir íslenskra stjórn­valda til ESB sem þrýst­ing, sagð­ist Þórdís Kolbrún ekki telja að svo væri, þó hún gæti ekki full­yrt um upp­lifun ann­arra af þeim erindum. Og spurð að því hvort afstaða ráðu­neyt­is­ins væri enn sú sama, hvað varð­aði það að telja Mos­hen­sky ekki náinn banda­mann Aleksander Lukashenko, svar­aði ráð­herr­ann:

„Frá þessum tíma hefur ekk­ert nýtt komið fram sem varpar ljósi á það að hann sé veski Lukashenko eða mjög náinn honum. Hann hefur frekar verið að fjar­lægj­ast hann.“

Ráð­herr­ann sagð­ist því ekki sjá ástæðu til að bregð­ast við með því að svipta Mos­hen­sky titli sínum. Hann hefði ekki og væri ekki á lista ESB, Breta eða Banda­ríkja­manna, þrátt fyrir umræðu um annað. „Ég sé því ekki ástæða til að breyta þessu.“ 

Fráleitar skýringar

Tveir þing­menn stjórn­ar­and­stöð­unnar sem sæti eiga í stjórn­skip­unar- og eft­ir­lits­nefnd, sögðu að loknum fund­inum að yfir­ferð yfir málið væri ekki lokið. Þó hefði ýmis­legt skýrst í þeirra huga.

„Kemur mér að mörgu leyti á óvart að sjá hvað ráð­herra og ráðu­neytið hafa verið ófeimin við að stað­festa það sem fram hefur komið í fjöl­miðlum varð­andi þetta mál,“ sagði Arndís Anna Krist­ín­ar­dóttir Gunn­ars­dóttir, þing­maður Pírata, sem kall­aði eftir því að nefndin fjall­aði um málið eftir umfjöllun Stund­ar­innar nýverið. „Það er mjög erfitt að skilja ítrek­aðar fyr­ir­spurnir íslenskra stjórn­valda öðru­vísi en sem þrýst­ing í þá átt að Mos­hen­sky verði ekki á þessum listum,“ sagði Arndís Anna í sam­tali við Stundina að loknum fundi nefnd­ar­innar með utan­rík­is­ráð­herra.

Sigmar Guð­munds­son, þing­maður Við­reisnar og full­trúi í stjórn­skip­unar- og eft­ir­lits­nefnd­inni, gaf lítið fyrir skýr­ingar ráð­herr­ans á mati ráðu­neyt­is­ins á sam­bandi þeirra Mos­hen­sky og Lukashenko. „Skýr­ingar og frá­sagnir ráðu­neyt­is­ins og ráð­herr­ans um að engin tengsl séu á milli þess­ara manna eru algjör­lega frá­leitar,“ sagði hann og bætti við að allt sem komið hefði fram í fjöl­miðlum og víðar und­an­farið sýndi annað.

„Það er auð­vitað alveg ljóst að Mos­hen­sky væri ekki á þessum stað ef hann væri ekki hressi­lega inn­undir hjá ein­ræð­is­herr­anum,“ sagði Sigmar sem benti á það sama í spurn­ingum sínum til ráð­herr­ans. 

Arndís og Sigmar eru bæði á því að málið kalli á umræður um áherslur Íslands í utan­rík­is­málum – hvort við­skipta­hags­munir eigi að vera á odd­inum, eins og verið hefur. „Mér finnst það stór og knýj­andi spurn­ing hvort við­skipta­hags­munir eigi að vera svo ráð­andi að þeir yfir­skyggi algjör­lega áherslu á mann­rétt­indi og lýð­ræði,“ sagði Sigmar í sam­tali við Stundina.

Hann segir það óþægi­legt fyrir okkur eins og önnur ríki að vera í svo nánu við­skipta­sam­bandi við aðila í löndum þar sem mann­rétt­indi og lýð­ræði ná ekki máli. Arndís Anna Krist­ín­ar­dóttir Gunn­ars­dóttir, þing­maður Pírata, sem einnig situr í nefnd­inni, tók í sama streng. „Augljóst mál að utan­rík­is­þjón­ustan hefur við­skipta­hags­muni fyrst og fremst að leið­ar­ljósi í ákvarð­ana­töku. Sjón­ar­mið um til dæmis mann­rétt­indi og lýð­ræði, eru ein­fald­lega ekki jafn­sett og þeir hags­munir,“ sagði Arndís að loknum fundi.