Handhafar nóbelsverðlaunanna í hagfræði 2021 eru þrír hagfræðingar sem hafa verið leiðandi í því að leiða hagfræðilegan sannleika úr raunaðstæðum, eða í reynd hagfræðilegum tilraunum þegar tekin er ákvörðun um að breyta aðstæðum á einum stað en ekki öðrum.

Sænska nóbelsnefndin tilkynnti um val sitt rétt í þessu. Hagfræðingarnir, David Card, Johshua D. Angrist og Guido W. Imbens, starfa allir við bandaríska háskóla, en Imbens er fæddur í Hollandi og Angrist í Kanada. Þeir eru allir vinir, en fá verðlaunin fyrir framlag í sitt hvoru lagi á svipuðu sviði.

Hærri lágmarkslaun þýddu ekki meira atvinnuleysi

Meðal þekktra niðurstaðna af rannsóknum þremenninganna er  samanburðarrannsókn á hagrænum áhrifum þess að hækka lágmarkslaun. Samkvæmt hagfræðikenningum sem kenna mætti við frjálshyggju hefur skaðleg áhrif fyrir launafólk að hækka lágmarkslaun, meðal annars vegna þess að launahækkunin leiði til aukins kostnaðar fyrir fyrirtæki, sem aftur segi upp starfsfólki og þar með aukist atvinnuleysi, með neikvæðri heildarniðurstöðu. Rannsókn Davids Card sýndi fram á að þessi „viðtekna hugmynd“ væri röng, þegar hann rannsakaði raunaðstæður við það að eitt ríki, New Jersey, hækkaði lágmarkslaun úr 4,25 dollurum í 5,05 dollara, á meðan annað ríki, Pennsylvania, gerði það ekki. Rannsókn Cards í samstarfi við hagfræðinginn Alan Krueger snerist um að kanna starfsaðstæður og starfshlutfall starfsfólks í 400 skyndibitastöðum í ríkjunum tveimur.

Niðurstöðurnar tengjast einu helsta þema þjóðfélagsumræðu á Íslandi, eins og í mörgum öðrum samfélögum, sem snýst um áhrif þess að hækka lægstu laun. Þannig varaði formaður Samtaka atvinnulífsins við því í fyrra að launahækkanir í því árferði sem þá var, myndu auka atvinnuleysi. Á Íslandi hefur kjarni umræðunnar þó snúist um að launahækkanir geti aukið verðbólgu, þegar launþegar auka eftirspurn eftir vörum og þær hækka í verði fyrir vikið.

Lykilspurningar um orsakasamhengi

Kjarninn í framlagi Angrist og Imbens snýr að því að sundurgreina orsakatengsl frá tilfallandi þróun þegar inngrip verða í hagkerfinu. Áskorun hagfræðinga er meiri en annarra vísindamanna, þar sem þeir geta ekki haft stjórn á öllum breytum líkt og tilraunaaðferðin kallar á.

„Rannsóknir þeirra hafa bætt umtalsvert getu okkar til þess að svara lykilspurningum um orsakasamhengi, sem hefur orðið til mikilla hagsbóta fyrir samfélagið,“ segir í umsögn nóbelsnefndarinnar.