Íslend­ingar hafa tölu­vert miklar áhyggjur af Covid-19 far­aldr­inum og hafa þær auk­ist er líður á far­ald­ur­inn. Þeir höfðu þá meiri áhyggjur í annarri og þriðju bylgju far­ald­urs­ins en í þeirri fyrstu þó svo að vit­neskja um eðli sjúk­dóms­ins sé nú meiri en í fyrstu bylgju. 

Þetta kom fram í máli Sigrúnar Ólafs­dóttur, pró­fess­ors í félags­fræði, á streymis við­burði Stofn­unar stjórn­sýslu­fræða og stjórn­mála og félags stjórn­mála­fræð­inga: „Heil­brigð­is­kerfið og áhyggjur á tímum Kóvíd,“ þann 14. des­em­ber síð­ast­lið­inn. 

Auk Sigrúnar kom fram á við­burð­inum Sig­ur­björg Sig­ur­geirs­dóttir, pró­fessor í stjórn­mála­fræði, en saman fjöll­uðu þær um við­brögð stjórn­valda og almenn­ings við Covid-19 far­aldr­inum. 

Erum við öll í þessu saman?

Í erindi sínu: „Erum við öll í þessu saman? Áhyggjur almenn­ings af kóvíd-19 far­aldr­inum“, kynnti Sigrún nið­ur­stöður úr spurn­inga­könn­unum sem hafa verið í gangi síðan í fyrstu bylgju  far­ald­urs­ins og eru enn í gangi og fjall­aði um þær út frá sjón­ar­horni félags­fræð­innar. 

Nið­ur­stöð­urnar byggja á dag­legum könn­unum frá því í apríl byrjun þar sem spurn­inga­listar með tíu til tólf spurn­ingum voru sendir á tæp­lega tvö hund­ruð manns en eins og áður kemur fram stendur könn­unin enn yfir. 

Rann­sóknin var gerð í sam­starfi fræða­fólks og Félags­vís­inda­stofn­unar en þeir sem komu mest að rann­sókn­inni ásamt Sigrúnu voru þau Jón Gunnar Bernburg, pró­fessor í félags­fræði, Magnús Þór Torfason, dós­ent í við­skipta­fræði og Guðbjörg Andrea Jóns­dóttir, for­stöðu­maður Félags­vís­inda­stofn­unar en Félags­vís­inda­stofnun Háskóla Íslands hefur und­an­farið kannað afstöðu Íslend­inga til ýmissa mála tengdum Covid-19 far­aldr­inum.

Sigrún ræddi hluta af sínum nið­ur­stöðum í sam­tali við Stundina. 

Bylgja varð að bylgjum

Hún segir þó að gert hafi verið hlé á könn­unum á ákveðnum tíma­punkti. „Við sendum út kann­anir frá 1.apríl og þangað til 10.júní með tíu til tólf spurn­ingum er varða meðal ann­ars áhyggjur fólks af far­aldr­inum. Við tókum svo hlé í sumar en byrj­uðum aftur þegar önnur bylgjan skall á í júlí. Ætlunin var að hætta í sept­em­ber en þá kom þriðja bylgjan svo við héldum áfram. Þannig að við eigum dag­leg gögn frá því í apríl og til dags­ins í dag,“ segir hún. 

Spurn­ing­arnar voru marg­vís­legar en til dæmis var spurt um hversu miklar áhyggjur fólk hefði af far­aldr­inum, hverjar vænt­ingar þeirra til aðgerða væru, hversu mikið það fór eftir fyr­ir­mælum, hversu mikið það upp­lifði að þeir sem stæðu þeim næst færu eftir fyr­ir­mælum og svo hvernig þeir upp­lifðu að Íslend­ingar almennt færu eftir fyr­ir­mælum. 

Algeng­ast var að hund­rað til tvö hund­ruð kæmu inn á degi hverjum, en þegar minnst var voru svörin 6 á einum degi og þegar mest var 435 svör.

Miklar áhyggjur af faraldrinum

Nið­ur­stöður kann­an­anna leiddu í ljós að Íslend­ingar hafa tölu­vert miklar áhyggjur af far­aldr­inum en Sigrún segir það ekki koma sér mikið á óvart. „Ef við tökum saman þá sem hafa mjög eða frekar miklar áhyggjur, sjáum við að á hápunkti fyrstu bylgju, eða í apríl byrjun, þá eru upp undir 70% þeirra sem svara sem hafa mjög eða frekar miklar áhyggjur. Svo, eins og við mátti búast, minnk­uðu áhyggj­urnar eftir því sem smitum fækk­aði í sam­fé­lag­inu og í byrjun maí eru það um það bil 50% sem hafa mjög eða frekar miklar áhyggjur og í byrjun júní um 40%“

Það sem kom henni þó á óvart var sú stað­reynd að fólk hafði meiri áhyggjur í bylgju tvö og þrjú en það hafði í bylgju eitt. „Það er óvænt að því leiti að með tím­anum förum við að þekkja veiruna betur, í apríl var mikil óvissa og almenn­ingur vissi ekki alveg hvað væri í gangi. Skila­boðin sem almenn­ingur fékk frá þrí­eyk­inu voru einnig á þá leið að við séum farin að þekkja veiruna og vitum hvað við eigum að gera til að bregð­ast við ástand­inu og fækka smitum. Sömu­leiðis vitum við meira um með­ferð við alvar­legri veik­indum en samt hald­ast áhyggj­urnar stöðugar og í ágúst eru þeir sem hafa mjög eða frekar miklar áhyggjur 70% af heild­ar­hlut­fall­inu jafn­vel þó að séu smitin til­tölu­lega fá miðað við í apríl,“ segir Sigrún.

„Við sjáum núna á nýj­ustu mæl­ingum að hlut­fallið helst svona hátt þó smitum sé að fara fækk­andi“

Hlutfall þeirra sem höfðu miklar eða frekar miklar áhyggjur fór lækk­andi þegar sept­em­ber bar að garði en þá var hlut­fallið komið niður í 40% en um leið og far­ald­ur­inn fór aftur á skrið hækk­aði hlut­fallið og var það hæst 73% í októ­ber. „Við sjáum núna á nýj­ustu mæl­ingum að hlut­fallið helst svona hátt þó smitum sé að fækka. Það gæti tengst skila­boðum þrí­eyk­is­ins til almenn­ings að nú séum við að sigla inn í hættu­lega tíma, aðventan sé komin og við eigum að passa okkur rosa­lega vel og þó svo smitin séu nú fá erum við engu að síður í hörð­ustu aðgerðum sem við höfum séð hér á landi,“ segir hún þá.

Hvað skýrir áhyggjurnar?

Sigrún hefur ekki ein­ungis kannað hvernig áhyggjur lands­manna þró­ast heldur einnig hvað skýrir þær. „Þar erum við sér­stak­lega að velta fyrir okkur ann­ars vegar hvernig þeir félags­legu þættir sem ein­kenna okkur, hafa áhrif og hins vegar stærri sam­fé­lags­legir þættir. Varðandi það fyrr­nefnda, vitum við til dæmis að það getur verið munur eftir félags­legri stöðu, til dæmis eftir kyni og aldri, en við verðum auð­vitað líka fyrir áhrifum frá því sem er að ger­ast í sam­fé­lag­inu. Þar tölum við um sam­hengi dags­ins og það vísar til þess hvernig far­ald­ur­inn er á hverjum tíma fyrir sig og hvað er í gangi á þeim tíma­punkti.“

Nið­ur­stöð­urnar leiða i ljós að þeir sem eldri eru og konur, hafa meiri áhyggjur af far­aldr­inum en þeir sem yngri eru og karlar. Þá er ekki sjá­an­legur munur á tíðni mik­illa áhyggja eftir menntun eða fjöl­skyldu­stöðu og og almennt ekki munur á milli lands­hluta. „Það sem við sjáum þó er að þeir sem búa á Suð­ur­nesjum hafa meiri áhyggur en þeir sem búa á Höf­uð­borg­ar­svæð­inu,“ bætir Sigrún við.

Þar að auki segir Sigrún að það hafi einnig komið henni á óvart að ekki var mark­tækur munur á milli þeirra sem þurfa að vera í návígi á vinnu­stað og þeirra sem þurfa þess ekki. 

Aðgerðir stjórnvalda hafa áhrif

Hvað varðar áhrif opin­berra sótt­varna­ráð­staf­ana á áhyggjur fólks af far­aldr­inum segir Sigrún aðgerðir stjórn­valda hafa greini­leg áhrif. „Þegar sam­komu­bann er miðað við 20 eða 100 hefur fólk meiri áhyggjur en þegar það er miðað við 200 ein­stak­linga. Það gæti tengst þeim skila­boðum sem þjóð­inni eru send með því að minnka hópana sem mega koma saman en það sýnir alvar­leika aðstæðna og leiðir vænt­an­lega til þess að almenn­ingur hefur auknar áhyggjur af far­aldr­inum.“

Tvær ólíkar sögur

Að lokum skoð­uðum við líka hug­læga þátt­inn eða hvernig ein­stak­lingar upp­lifa far­ald­ur­inn. Þá segir Sigrún að ann­ars­vegar sé skoðað nærum­hverfi ein­stak­lings­ins og svo hvernig hann eða hún upp­lifir far­ald­ur­inn í sam­hengi við sam­fé­lagið í heild sinni. „Þar fáum við fram að sumu leiti tvær ólíkar sögur,“ segir Sigrún og heldur svo áfram. 

„Það er þá ann­ars vegar ein­stak­lins­sagan og svo sam­fé­lags­sagan. Varðandi þá fyrr­nefndu sjáum við að því meiri vænt­ingar sem ein­stak­lingur hefur um árangur aðgerð­anna og því meira sem hann eða hún telur að þeir nán­ustu séu að taka þátt í aðgerð­unum því meiri eru áhyggj­urnar.“

„Við erum kannski hrædd og ótta­slegin sem ein­stak­lingar en þegar við upp­lifum að við séum öll í þessu saman, þá dregur það úr áhyggjum.“

„Við erum kannski hrædd og ótta­slegin sem ein­stak­lingar en þegar við upp­lifum að við séum öll í þessu saman þá dregur það úr áhyggjum“

En sam­fé­lags­sagan er önnur. „Þar sjáum við að því meira sem þú heldur að Íslend­ingar almennt séu að hlýða eða fara eftir til­mælum og aðgerðum og því meira sem þú upp­lifir vænt­ingar um árangur aðgerða í sam­fé­lag­inu almennt því minni áhyggjur hefur þú. Þannig að þetta eru eins og tvær sögur, sem kannski virð­ast mót­sagna­kenndar í fyrstu,“ segir Sigrún.

Sigrún segir félags­fræð­ina koma sterka inn til að útskýra stöð­una. „Þegar við hugsum um ein­stak­ling­inn og hans nán­asta félags­net sjáum við að eftir því sem að fólk fylgir regl­unum meira því meira er það með hug­ann við ástandið, það talar meira um það við þá sem eru í nærum­hverf­inu og áhyggj­urnar verða því meiri í þeirra nán­asta umhverfi og hjá ein­stak­lingnum sjálfum,“ segir hún og heldur svo áfram.

„Hins vegar má velta þessu fyrir sér út frá hug­mynd­inni sem haldið hefur verið á lofti hér­lendis um að við séum öll í sama bátnum, að við stöndum í þessu saman. Þegar and­rúms­loftið í sam­fé­lag­inu er á þann hátt að þú upp­lifir að aðrir séu að fylgja fyr­ir­mælum vel og þeir séu með þér í þessu færðu trú á að það sé hægt að sigr­ast á far­aldr­inum í sam­ein­ingu og það dregur úr áhyggjum. Þá sjáum við vel þetta sam­spil ein­stak­lings og sam­fé­lags, við erum kannski hrædd og ótta­slegin sem ein­stak­lingar en þegar við upp­lifum að við séum öll í þessu saman þá dregur það úr áhyggjum.“