„Það var mjög sér­stakt að koma inn í sjáv­ar­út­vegs­ráðu­neytið á þessum tíma. „Dugn­að­ar­fork­arnir“ sem stýrðu LÍÚ töldu sig eiga fisk­inn synd­andi í sjónum, tröpp­urnar í ráðu­neyt­inu og stól­ana við fund­ar­borðið eins og áður,“ segir Jón Bjarna­son, fyrr­ver­andi þing­maður VG og sjáv­ar­út­vegs­ráð­herra, í grein um mak­ríl­málið svo­kall­aða í Morg­un­blað­inu í dag.

Jón var sjáv­ar­út­vegs­ráð­herr­ann sem setti reglu­gerð­irnar sem sjö íslenskar útgerðir kröfð­ust 10 millj­arða skaða­bóta út af vegna úthlut­unar á mak­ríl á árunum 2011 til 2018. Fimm af útgerð­unum hafa nú þegar dregið skaða­bóta­kröfur sínar á hendur íslenska rík­inu til baka. Tvær útgerðir hafa hins vegar ákveðið að halda mál­inu til streitu, Vinnslu­stöðin í Vest­mann­eyjum og Huginn. 

„Mikið vill meira segir gam­all máls­háttur“

Grein Jóns er afhjúp­andi meðal ann­ars vegna þess and­rúms­lofts sem Jón lýsir að hann hafi gengið inn í þegar hann varð sjáv­ar­út­vegs­ráð­herra; and­rúms­loft sem var gegn­um­sýrt af freku margra útgerða, líkt og til­vitn­unin í Jón hér að ofan lýsir. „Mikið vill meira segir gam­all máls­háttur,“ segir Jón líka á öðrum stað í grein­inni þegar hann lýsir heimtu­frekju útgerð­anna. 

Lýsir frekju og yfir­gangiJón Bjarna­son lýsir frekju og yfir­gangi útgerða og LÍÚ og til­kalli þess­ara aðila til að slá eign sinni á fisk­inn í sjónum.

Gagnrýnir Hæstarétt

Í grein­inni lýsir Jón sýn sinni á þetta mál sem mikið hefur verið til umræðu í íslensku sam­fé­lagi á liðnum vikum og kveikt upp umræð­una um eðli kvóta­kerf­is­ins og rétt­læti í miðjum COVID-far­aldr­inum. Í tengslum við málið sagði Bjarni Bene­dikts­son fjár­mála­ráð­herra til dæmis að kvóta­kerfið væri ekki „nátt­úr­lög­mál“ heldur „mann­anna verk“ og ýjaði að því að vel væri hægt að breyta því ef svo bæri undir. 

Ástæða þess að málið kemur upp núna er að Kristján Þór Júl­í­us­son, núver­andi sávar­út­vegs­ráð­herra, birti svar við spurn­ingu Þor­gerðar Katrínar Gunn­ars­dóttur, for­manns Við­reisnar, á vef Alþingis.  

Jón var sá sem bar ábyrgð á reglu­gerð­unum og því var það hann sem var póli­tískt ábyrgur fyrir því þegar Hæsti­réttur Íslands dæmdi tveimur af útgerð­unum sjö í hag í mál­inu í lok árs 2018.  Nið­ur­staða Hæsta­réttar var að útgerð­irnar tvær hefðu orðið fyrir fjár­tjóni út af emb­ætt­is­færslum Jóns Bjarna­sonar vegna þess að þær hafi ekki fengið úthlutað nægi­lega miklum mak­ríl­kvóta á árunum 2011 til 2018 út frá veiði­reynslu áranna á undan. Markmið Jóns, eins og hann lýsir í grein­inni, var hins vegar að hleypa fleiri og minni útgerðum að mak­rílnum en ekki bara þeim „bræðslu­út­gerðum“ sem höfðu veitt og brætt mak­ríl niður í „guanó“ (dýra­fóður) árin þar á undan. 

 Jón segir hins vegar í grein sinni í Morg­un­blað­inu að hann sé og hafi verið ósam­mála þessum dómi. Telur Jón að Hæsti­réttur Íslands hafi í því dæmt „gegn þjóð­ar­hag“: „Það er mín skoðun að hæsti­réttur hafi brugð­ist þjóð­inni í þessu máli og gengið í lið með ein­stökum „kvóta­greifum“ og dæmt gegn þeirri laga­grein sem honum bar fyrst og fremst að horfa til, það er: „Nytja­stofnar á Íslands­miðum eru sam­eign íslensku þjóð­ar­innar. Markmið laga þess­ara er að stuðla að verndun og hag­kvæmri nýt­ingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í land­inu.“ Þessi dómur sýnir fram á hversu and­stæð laga­túlkun getur verið hags­munum þjóð­ar­innar.“

Telur sig hafa breytt rétt

Jón segir í grein­inni að þær útgerðir sem hafi reynst honum erf­iðustar þegar hann var ráð­herra gangi nú frá mak­ríl­mál­inu án þess að hafa haft neitt upp úr því.   „Þær útgerðir sem reynd­ust mér erf­iðastar á sínum tíma ganga nú frá borði með „öng­ul­inn í rass­inum“ eins og sagt er, hvort sem þær gefa frá sér þessar bóta­kröfur vegna mak­ríls eða ekki. Þær eiga líka eftir að sanna tjón sitt vegna reglu­gerð­ar­innar sem er þeim ekki svo auð­velt,“ segir Jón en eins og áður segir hafa Vinnslu­stöðin og Huginn ekki horfið frá kröfum sínum. 

„Þær útgerðir sem reynd­ust mér erf­iðastar á sínum tíma ganga nú frá borði með „öng­ul­inn í rass­inum“ 

Jón er ennþá á þeirri skoðun, þrátt fyrir dóm Hæsta­réttar um tjón Ísfé­lags­ins og Hugins, að ákvarð­anir hans um að setja reglu­gerð­irnar hafi verið réttar. „Það er stað­föst skoðun mín að aðgerðir sjáv­ar­út­vegs­ráðu­neyt­is­ins á þessum örlaga­tímum – þar með talið varð­andi mak­ríl­veiðar – hafi átt drjúgan þátt í því að leiða þjóð­ina út úr þreng­ingum fjár­mála­hruns­ins. Samkvæmt opin­berum tölum urðu til um 2.000 ný árs­störf beint í sjáv­ar­út­vegi og fisk­vinnslu á árunum 2009 til 2012 sem þýðir marg­falt fleiri störf yfir sum­ar­tím­ann þegar verk­efni skorti. Auk þess varð til fjöldi afleiddra starfa við breytta tækni- og fag­vinnu. Það er sá minn­is­varði sem ég vona að standi – óbrot­gjarn – um tíð mína sem sjávar- útvegs­ráð­herra. Hins vegar vil ég með þess­ari stuttu grein gefa les­endum færi á að dæma sjálfir. Mætti ef til vill horfa til þess­arar nálg­unar minnar við nýt­ingu nátt­úru­auð­linda lands­ins í þeim þreng­ingum sem þjóðin nú stendur frammi fyrir,“ segir Jón. 

Eitt af því sem Jón nefnir sér­stak­lega er að reglu­gerð­irnar sem hann setti hafi gert það að verkum að 90 pró­sent mak­ríls­ins hafi í kjöl­farið verið veiddur og nýttur til mann­eldis en ekki bræddur í guanó og að þetta hafi falið í sér aukna verð­mæta­sköpun fyrir þjóð­ar­búið. Hann segir að þrisvar sinnum hærra verð fáist fyrir mak­ríl­inn þegar hann er nýttur til mann­eldis en sem dýra­fóður.