Norður í Eyja­fjarð­ar­sýslu eru Hóla­hólar beint á móti Hrauns­hrauni í Öxnadal. Svæðið er hluti af lands­lags­heild sem hefur verið á nátt­úru­minja­skrá frá 1978, þar sem þetta þykir „fjöl­breytt og fag­urt land með stöðu­vötnum, stórum fram­hlaupum og sér­kenni­legum kletta­dröngum, svo sem Hraun­drangur.“

Búið er að frið­lýsa hluta svæð­is­ins, það er að segja Hrauns­megin en Ólafur Valsson, land­eig­and­inn að Hólum hefur sóst eftir því að svæðið þar verði einnig frið­lýst sem fólksvangur, en málið strandar á Umhverf­is­stofnun. Ólafur sem hefur um ára­bil starfað við eft­ir­lit og ráð­gjöf með opin­berum stofn­unum erlendis seg­ist hvergi hafa kynnst öðrum eins vinnu­brögðum.

Sérstakt landssvæði

„Hólar í Öxnadal eru beint á móti Hrauni,“ útskýrir Ólafur. „Þetta er eitt lands­svæði, Hraun í Öxnadal, hraun­drang­inn og síðan allir hól­arnir við Hraun. Þarna varð eitt stærsta berg­hlaup á Íslandi, sam­bæri­legt við Vatns­dals­hól­ana. Þarna hefur hrunið úr og fjallið fallið niður þar sem hraun­göngin eru. 

Öll sú hlíð hefur farið þegar hraunið skreið fram og eins fjallið á móti, sem er okkar megin í hól­unum. Þessi lands­lags­heild heitir mis­mun­andi nöfnum sitt­hvorum megin við ána. Hólarnir í Hrauni eru kall­aðir Hrauns­hraun og hinum megin eru það Hóla­hólar. Í nátt­úru­minja­skrá er tekið fram að svæðið sé Hrauns­hraun og Hóla­hólar.

Fyrir nokkrum árum var hlut­inn í Hrauni frið­lýstur sem fólksvangur að ánni og svo stóð alltaf til að frið­lýsa áfram, vegna þess að þarna er mjög merki­leg jarð­fræði. Þarna er gömul eld­stöð, ein af þessum fjórum stóru gömlu eld­stöðvum er þarna uppi í minn­inu á Hóladal, sem gengur upp af þessum hólum. Það er örugg­lega þess vegna sem þessar miklu jarð­hrær­ingar urðu til þess að þetta hrundi, því það er frekar gljúft berg þarna.“

Sáu fréttirnar fyrir tilviljun

Árið 2008 kom svo í ljós að Landsnet hafði í hyggju að leggja línu yfir jörð­ina. Línan, sem kall­að­ist Blöndulína 3, átti að liggja frá Blöndu­virkjun til Akur­eyrar og í gegnum dal­inn endi­langan, sam­hliða gam­alli byggð­ar­línu. „Við höfðum reyndar aldrei fengið neina til­kynn­ingu um að það stæði til að leggja þessa línu. Fyrir til­viljun sáum við fréttir af því að Skag­firð­ingar settu sig upp á móti þessu og þá fórum við að skoða þetta og sáum hvað var. Þá sáum við meðal ann­ars að því væri haldið fram að línan færi ekki yfir svæði sem er á nátt­úru­minja­skrá sem er rangt. Við skrif­uðum langa grein­ar­gerð þar sem við mót­mæltum lín­unni og bentum á að hún færi yfir svæði á nátt­úru­minja­skrá en það var snúið út úr því af hálfu Lands­nets.“

Ólafur segir að Umhverf­is­stofnun hafi gert mis­tök á þessum tíma­punkti í mál­inu. Hún hefði átt að gera athuga­semd við umhverf­is­matið á þeim for­sendum að línan lægi yfir svæði á nátt­úru­minja­skrá en henni hafi láðst að gera það. Hann bendir á að korta­grunnur af svæð­inu sé vit­laus og það hafi kannski valdið þessum mis­tökum. „Það er fyrsta feil­sporið, og eitt af því sem Landsnet nuddar núna framan í stofn­un­ina – að hún hafi ekki gert athuga­semdir þá og því sé und­ar­legt að hún geri það núna. Kannski er það að þvæl­ast fyrir þeim.“

Landeigendur mótmæltu línunni

Fyrir er byggða­lína sem fer um þetta svæði. Blöndulína 3 var hins vegar mun stærra mann­virki, 220 kw lína á stál­grind­ar­möstrum. Ráðgert var að línan lægi með­fram þjóð­veg­inum og inn í dal­inn, sem er mjög þröngur.