Norður í Eyjafjarðarsýslu eru Hólahólar beint á móti Hraunshrauni í Öxnadal. Svæðið er hluti af landslagsheild sem hefur verið á náttúruminjaskrá frá 1978, þar sem þetta þykir „fjölbreytt og fagurt land með stöðuvötnum, stórum framhlaupum og sérkennilegum klettadröngum, svo sem Hraundrangur.“

Búið er að friðlýsa hluta svæðisins, það er að segja Hraunsmegin en Ólafur Valsson, landeigandinn að Hólum hefur sóst eftir því að svæðið þar verði einnig friðlýst sem fólksvangur, en málið strandar á Umhverfisstofnun. Ólafur sem hefur um árabil starfað við eftirlit og ráðgjöf með opinberum stofnunum erlendis segist hvergi hafa kynnst öðrum eins vinnubrögðum.

Sérstakt landssvæði

„Hólar í Öxnadal eru beint á móti Hrauni,“ útskýrir Ólafur. „Þetta er eitt landssvæði, Hraun í Öxnadal, hraundranginn og síðan allir hólarnir við Hraun. Þarna varð eitt stærsta berghlaup á Íslandi, sam­bærilegt við Vatnsdalshólana. Þarna hefur hrunið úr og fjallið fallið niður þar sem hraungöngin eru. 

Öll sú hlíð hefur farið þegar hraunið skreið fram og eins fjallið á móti, sem er okkar megin í hólunum. Þessi landslagsheild heitir mismunandi nöfnum sitthvorum megin við ána. Hólarnir í Hrauni eru kallaðir Hraunshraun og hinum megin eru það Hólahólar. Í náttúruminjaskrá er tekið fram að svæðið sé Hraunshraun og Hólahólar.

Fyrir nokkrum árum var hlutinn í Hrauni friðlýstur sem fólksvangur að ánni og svo stóð alltaf til að friðlýsa áfram, vegna þess að þarna er mjög merkileg jarðfræði. Þarna er gömul eldstöð, ein af þessum fjórum stóru gömlu eldstöðvum er þarna uppi í minninu á Hóladal, sem gengur upp af þessum hólum. Það er örugglega þess vegna sem þessar miklu jarðhræringar urðu til þess að þetta hrundi, því það er frekar gljúft berg þarna.“

Sáu fréttirnar fyrir tilviljun

Árið 2008 kom svo í ljós að Landsnet hafði í hyggju að leggja línu yfir jörðina. Línan, sem kallaðist Blöndulína 3, átti að liggja frá Blönduvirkjun til Akureyrar og í gegnum dalinn endilangan, samhliða gamalli byggðarlínu. „Við höfðum reyndar aldrei fengið neina tilkynningu um að það stæði til að leggja þessa línu. Fyrir tilviljun sáum við fréttir af því að Skagfirðingar settu sig upp á móti þessu og þá fórum við að skoða þetta og sáum hvað var. Þá sáum við meðal annars að því væri haldið fram að línan færi ekki yfir svæði sem er á náttúruminjaskrá sem er rangt. Við skrifuðum langa greinargerð þar sem við mótmæltum línunni og bentum á að hún færi yfir svæði á náttúruminjaskrá en það var snúið út úr því af hálfu Landsnets.“

Ólafur segir að Umhverfisstofnun hafi gert mistök á þessum tímapunkti í málinu. Hún hefði átt að gera athugasemd við umhverfismatið á þeim forsendum að línan lægi yfir svæði á náttúruminjaskrá en henni hafi láðst að gera það. Hann bendir á að kortagrunnur af svæðinu sé vitlaus og það hafi kannski valdið þessum mistökum. „Það er fyrsta feilsporið, og eitt af því sem Landsnet nuddar núna framan í stofnunina – að hún hafi ekki gert athugasemdir þá og því sé undarlegt að hún geri það núna. Kannski er það að þvælast fyrir þeim.“

Landeigendur mótmæltu línunni

Fyrir er byggðalína sem fer um þetta svæði. Blöndulína 3 var hins vegar mun stærra mannvirki, 220 kw lína á stálgrindarmöstrum. Ráðgert var að línan lægi meðfram þjóðveginum og inn í dalinn, sem er mjög þröngur.