Ný rann­sókn sýnir fram á að elíta, sem stjórnar stærstu fyr­ir­tækjum og stofn­unum Íslands og er í „lyk­il­stöðum boð­valds og valda í atvinnu­líf­inu“, er að miklu leyti búsett í Garða­bænum og á Sel­tjarn­ar­nesi. 

Rann­sókn­inni var ætlað að varpa ljósi á myndun íslenskrar elítu, einna helst í við­skipta­líf­inu. Nið­ur­stöður hennar eru að innri tengsl við­skipta- og atvinnu­lífsel­ít­unnar séu „all­nokkur“ og að við­skipta­el­ítan hafi sterk tengsl við fjöl­miðla­el­ítu. 

Í lykilstöðu til boðvalds 

Íslend­ingar eru almennt ekki mikið með­vit­aðir um elítur. Í alþjóð­legu lífs­gilda­könn­un­inni árið 2005 kom fram að Íslend­ingar sjá sig almennt hærra í stétt­ar­kerf­inu en ein­stak­lingar flestra ann­arra þjóða.

Nýja rann­sóknin sýnir hins vegar fram á sterka eins­leitni í búsetu elít­unnar. Mun lík­legra sé að einkstak­lingur í við­skipta- og atvinnu­lífsel­ít­unni á Íslandi búi í Garðabæ og Sel­tjarn­ar­nesi en ann­ars staðar. „Tvö póst­númer, 210 Garðabær og 170 Sel­tjarn­ar­nes, skera sig greini­lega frá öðrum póst­núm­erum, en í þessum póst­núm­erum búa 2,5 sinnum fleiri ein­stak­lingar í við­skipta og atvinnu­lífsel­ít­unni en vænta hefði mátt út frá íbúa­fjölda. Kópa­vogur (203, 201, 200) er líka þétt set­inn ein­stak­lingum úr þess­ari elítu. Af þeim sem búa í Reykja­vík velja sér flestir póst­núm­erin 112 og 107, en hlut­falls­lega færri búa í mið­bænum. Af póst­núm­erum í Reykja­vík kom­ast 103, 111 og 116 ekki á blað.“

Bjarni Bene­dikts­sonFor­sæt­is­ráð­herra er úr Garða­bænum.

Hluti af skýr­ing­unni er að í þessum póst­núm­erum er hátt hlut­fall ein­býl­is­húsa. 

Þetta þýðir að fólk í þessum póst­núm­erum hefur mun meiri völd yfir ákvarð­ana­töku í þjóð­fé­lag­inu en fólk í öðrum póst­núm­erum. Út frá búsetu skap­ast síðan frek­ari tengsl inn­byrðis sem við­halda elít­unni. „Elítu­rann­sóknir eru mik­il­vægar því þær gefa ákveðna sýna á hversu lýð­ræð­is­legt sam­fé­lagið er. Í elít­unum eru ein­stak­lingar í lyk­il­að­stöðu til boð­valds og til að taka ákvarð­anir sem geta haft miklar afleið­ingar fyrir þjóð­fé­lagið. Sú elíta sem við höfum skoðað stjórnar stærstu fyr­ir­tækjum og stofn­unum á Íslandi og eru því að vissu leyti í lyk­il­stöðum boð­valds og valda í atvinnu­líf­inu,“ segir í nið­ur­stöðum rann­sókn­ar­innar. 

Sterk tengsl viðskiptaelítu við fjölmiðla

Tengsla­nets­rann­sóknin bendir einnig til þess að fjöl­miðlar séu mikið tengdir við við­skipta­hags­muni.

„Þegar tengsl við­skipta- og atvinnu­lífsel­ít­unnar við aðrar elítur eru skoðuð kemur fram að tengslin eru mest við félaga- og hags­muna­sam­tök. Næst flestu tengsl við­skipta- og atvinnu­lífsel­ít­unnar eru við fjöl­miðla­el­ít­una, en umræða um sterk tengsl ein­stak­linga, í við­skipta- og atvinnu­líf­inu við fjöl­miðla hefur tölu­verð á Íslandi. Það er ljóst af tengsla­nets­grein­ing­unni að tengsl við­skipta- og atvinnu­lífsel­ít­unnar við fjöl­miðla­el­ít­una eru sterk­ari en t.d. tengsl stjórn­mála­el­ít­unnar við fjöl­miðla­el­ít­una. Það er áhuga­vert vegna umræðna hér á landi um raun­veru­leg og meint tengsl við­skipta­fólks við eign­ar­hald til­tek­inna fjöl­miðla og mögu­lega hags­muna­á­rekstra sem tengj­ast því.“

Varað við elítumyndun

Félags­mála­ráð­herraÞor­steinn Víglunds­son er æðsti stjórn­andi félags­mála á Íslandi. Hann er fyrr­ver­andi fram­kvæmda­stjóri Samtaka atvinnu­lífs­ins og býr í Garðabæ.

Mynd: Heiða Helga­dóttir

Höfundar rann­sókn­ar­innar eru Magnús Þór Torfason, Þor­gerður Ein­ars­dóttir, Guðbjörg Linda Rafns­dóttir og Margrét Sigrún Sig­urð­ar­dóttir. 1.078 svör bár­ust vegna könn­un­ar­innar.

Í skýrslu rann­sak­enda kemur fram að sú trú hafi verið rík meðal Íslend­inga að þar sé jöfn­uður ríkj­andi. Þannig telji Íslend­ingar sig gjarnan sem ofar í stétt heldur en fólk af flestum öðrum þjóð­ernum. Þar kemur fram að „fámennið hér á landi hafi í för með sér að þrátt fyrir stétt­skipt­ingu og efna­hags­legan ójöfnuð, þá ríki hér jafn­að­ar­andi sem birt­ist ekki síst í því að Íslend­ingar gera lít­inn manna­mun sín í milli. Þessi jafn­að­ar­andi sé lyk­il­at­riði í sjálfs­mynd og lífs­við­horfum lands­manna og geri fólk síður með­vitað um mögu­legan elít­isma.“

Þetta geti hins vegar verið að breyt­ast, eins og dæmi sé um í heim­inum öllum.

„Engu að síður eru vís­bend­ingar um að elítur séu til staðar hér­lendis, þær séu að styrkj­ast og ójöfn­uður að aukast, eins og víða ann­ars staðar. Þessi vax­andi ójöfn­uður hefur valdið stjórn­mála­mönnum, fræði­mönnum og alþjóða­stofn­unum áhyggjum.“

Þá er bent á að völd elít­unnar auk­ist jafnt og þétt. „Róbert Farest­veit hag­fræð­ingur Alþýðu­sam­bands Íslands bendir á að vert sé að hafa áhyggjur af þess­ari þróun, enda vís­bend­ingar um að hún hafi ekki ein­ungis nei­kvæð áhrif á hag­vöxt og lífs­kjör fram­tíðar, heldur einnig á pólítískan stöð­ug­leika og félags­legan hreyf­an­leika. Jafn­framt hefur verið bent á að með auk­inni alþjóða­væð­ingu hafi efna­hags­leg völd þeirra sem eiga og stjórna fyr­ir­tækjum auk­ist veru­lega.“