Um þessar mundir eru 80 ár síðan Erik Balling (1924–2005) steig fyrst fæti inn í kvikmyndaver Nordisk Film í Valby við Kaupmannahöfn. Hann var þá 22 ára, hafði snúið baki við dýralæknanámi eftir tveggja ára nám og ákveðið að reyna fyrir sér í kvikmyndaheiminum. Fyrst í stað sinnti hann ýmsum störfum í kvikmyndaverinu, var til dæmis aðstoðarmaður leikstjóra. Þegar Erik Balling hóf störf hjá Nordisk Film var starfsemin að komast í eðlilegt horf eftir stórbruna í ársbyrjun 1944. Erik Balling  fékk fljótlega margs konar verkefni hjá Nordisk Film en hann hafði fleiri járn í eldinum. Haustið 1949 var frumsýnt á Folketeatret í Kaupmannahöfn leikritið  Nielsen sem Erik Balling leikstýrði og  sama ár gerði  hann  heimildamynd um Ísrael, ásamt leikaranum Mogens Wieth. Árið 1951 hljóp hann í skarðið þegar Ole Palsbo leikstjóri hætti skyndilega í miðju kafi þegar upptökur á kvikmyndinni Vi arme syndere voru hálfnaðar.  Kvikmyndina Adam og Evu, sem frumsýnd var í apríl 1953, taldi Erik Balling ætíð fyrsta verkefni sitt sem leikstjóri, en hann hafði líka skrifað handritið.

Mjög vinnusamur

Árið 1954 varð Erik Balling  listrænn stjórnandi Nordisk Film og árið 1956, á 60 ára afmæli Nordisk Film, voru frumsýndar tvær myndir sem hann stjórnaði. Önnur þeirra, Kispus, var fyrsta leikna danska kvikmyndin í lit, hin hét Qivitoq, hún var tekin upp á sex vikum á Grænlandi. Qivitoq var fyrsta danska myndin sem tilnefnd var til Óskarsverðlauna (1956)  en La Strada Fellinis bar þá sigur úr býtum. Ári síðar, 1957, varð Erik Balling  framkvæmdastjóri Nordisk Film. Í ævisögu Erik Balling segir höfundurinn Christian Monggaard að Erik Balling hafi verið mjög vinnusamur og ekki legið á meltunni (lå ikke på den lade side). Það má með sanni segja því Erik Balling leikstýrði samtals 40 kvikmyndum (og skrifaði iðulega handritið ýmist einn eða í samvinnu við aðra, einkum Henning Bahs). Þekktastar eru líklega myndirnar um Olsen Banden, 13 talsins, og  Sumar í Týról  og Midt om natten (1984) sem var síðasta kvikmyndin sem hann leikstýrði. Auk kvikmyndanna leikstýrði Erik Balling sjónvarpsmyndaflokkunum Matador (24 þættir) og  40 af 84 þáttum af myndaflokknum Huset på Christianshavn.

Íslenskan var fyrirstaðan

Árið 1955 kom út bókin 79 af stöðinni eftir Indriða G. Þorsteinsson, samtímasaga sem segir sögu leigubílstjórans Ragnars, sem flutt hafði úr sveitinni á mölina. Þremur árum síðar hafði Guðlaugur Rósinkranz skrifað kvikmyndahandrit, byggt á sögu Indriða, hann hafði áður að sögn leitað til þriggja rithöfunda sem allir neituðu. Guðlaugur Rósinkranz var á þessum tíma þjóðleikhússtjóri en einnig einn af forsvarsmönnum Edda film kvikmyndafyrirtækisins. Guðlaugur átti sér þann draum að Edda film gæti gert kvikmynd sem byggði á íslenskum raunveruleika, með íslenskum leikurum og tekin upp á Íslandi. Starfsemi Edda film hafði að mestu legið í dvala um nokkurra ára skeið eftir gerð Sölku Völku, sem unnin var í samvinnu við sænska fyrirtækið Nordisk Tonefilm og með erlendum leikurum í aðalhlutverkum. Fyrir hönd Edda film leitaði Guðlaugur fyrir sér hjá framleiðendum í Þýskalandi, Noregi og víðar en  forsvarsmenn Edda film töldu að á Íslandi væri ekki að finna tæknikunnáttu né tækjakost sem til þyrfti. Þjóðverjum, Svíum og fleirum sem Guðlaugur leitaði til leist ekki á hugmyndina, einkum vegna kröfu Guðlaugs um að myndin yrði á íslensku með íslenskum leikurum.

Leist í fyrstu ekki meira en svo á hugmyndina

Guðlaugur gafst ekki upp og ákvað að snúa sér til Erik Balling hjá Nordisk Film í Danmörku.

Þegar Guðlaugur Rósinkranz bankaði upp á hjá Erik Balling á skrifstofu hins síðarnefnda í höfuðstöðvum Nordisk Film árið 1961 og vildi fá hann til að leikstýra kvikmynd á Íslandi, leist hinum önnum kafna leikstjóra ekki meira en svo á hugmyndina. Að leikstýra kvikmynd í landi sem hann þekkti lítt til, með leikurum sem hann hafði aldrei séð, á tungumáli sem hann kunni ekki. Þar að auki var hugmynd forsvarsmanna Edda film sú að tökurnar ættu að taka helmingi skemmri tíma en Erik Balling átti að venjast.

Leikstjórinn setti það einnig fyrir sig að þar sem myndin ætti að vera á íslensku myndi hún fyrst og síðast höfða til Íslendinga, sem á þeim tíma voru álíka margir og íbúar Árósa. „Engum dytti í hug að gera kvikmynd sem einungis íbúar Árósa kæmu til með að sjá. Hér í Danmörku reiknum við með að til þess að ódýr dönsk kvikmynd standi undir sér þurfi að selja milljón miða, Íslendingar eru 180 þúsund, þetta getur ekki gengið upp,“ sagði Erik Balling og bætti við að „samkvæmt áætlun Edda film ætti að vera hægt að ljúka tökum á myndinni á einum mánuði, hér í Danmörku tekur slíkt verk að jafnaði tvo mánuði“.

Skipti um skoðun þegar hann sá handritið

Þótt Erik Balling litist ekki á hugmyndina sem Guðlaugur Rósinkranz kynnti fyrir honum féllst hann á að lesa handritið sem honum þótti áhugavert. Svo fór að hann tók að sér að leikstýra myndinni. Fram kemur í ævisögu Eriks Balling að Nordisk Film hafi boðist til að vinna þetta verkefni á núlli, eins og það var kallað, það er að segja Nordisk film fengi aðeins útlagðan kostnað greiddan. Vegna erfiðleika Edda film við að útvega fjármagn bauð Nordisk film lán, að upphæð 16 þúsund krónur, gegn því skilyrði að ágóði af miðasölu skyldi ganga til Nordisk film þangað til lánið væri að fullu greitt. Með þetta loforð upp á vasann fór Guðlaugur Rósinkranz heim og hóf undirbúning.

Í mörg horn að líta

Þegar Guðlaugur Rósinkranz kom heim með samkomulagið við Erik Balling í vasanum hófst hann handa við undirbúning ásamt stjórnarmönnum í Edda film, þeim Friðfinni Ólafssyni, forstjóra Háskólabíós, og Ólafi Þorgrímssyni hrl., stjórnarformanni Austurbæjarbíós. Það þurfti að ráða leikara, finna tökustaði o.s.frv. Í æviminningum Guðlaugs Rósinkranz, „Allt var það indælt stríð“, segir hann að engin vandræði hafi verið með útitökurnar því myndin var samtímasaga. Fengin var íbúð í vesturbæ Reykjavíkur fyrir flest inniatriðin. Benedikt Árnason var ráðinn aðstoðarleikstjóri og aðalhjálparmaður Eriks Balling og hann vann mikið og gott starf að sögn Guðlaugs.

Upptökurnar tóku fimm vikur

Í byrjun júní 1962 kom Erik Balling ásamt 9 manna liði til landsins, allt vanur mannskapur. Þar á meðal var tökumaðurinn Jørgen Skov, sem var fagmaður fram í fingurgóma. Þeir Erik Balling  og Benedikt Árnason fóru yfir „vinnuplanið“ og svo var hafist handa við upptökurnar. Þær gengu vel, og í áðurnefndum æviminningum Eriks Balling kemur fram að þar lagðist allt á eitt: veðrið, undirbúningur Benedikts við val á tökustöðum, greiðasemi Íslendinga og ekki síst leikarahópurinn. Í aðalhlutverkunum voru Kristbjörg Kjeld, Gunnar Eyjólfsson og Róbert Arnfinnsson. Erik Balling lauk miklu lofsorði á leikarana, sem hann þekkti ekki til áður en tökur hófust. „Agað atvinnufólk sem kunni svo sannarlega sitt.“ Benedikt Árnason fékk líka sinn skerf af hrósinu, „hann var yfir og allt um kring, sá bókstaflega um allt“, sagði Erik Balling í viðtali.

Þegar upptökum var lokið fóru Erik Balling, Benedikt Árnason og Jón Sigurðsson (bassi) með filmurnar til Kaupmannahafnar þar sem klippingin fór fram.

Tónlistin

Guðlaugur Rósinkranz hafði fengið Jón Sigurðsson (bassa) til að semja tónlist við kvikmyndina. Indriði hafði samið ljóð fyrir kvikmyndina og að beiðni Guðlaugs samdi Sigfús Halldórsson lag við ljóðið. Þetta var „Vegir liggja til allra átta“. Lagið var frá hendi Sigfúsar tangó, en leikstjórinn og aðstoðarleikstjórinn vildu hraðara tempó og Jón bassi útsetti lagið eins og það hljómaði í upphafi myndarinnar og reyndar í ýmsum tilbrigðum í myndinni.  Vegir liggja til allra átta er það eina af tónlistinni í myndinni sem tekið var upp hér á landi en tónlistin var að öðru leyti hljóðrituð í Danmörku með dönskum hljóðfæraleikurum undir stjórn Bent Fabricius-Bjerre.

Vegir liggja til allra átta

Eins og áður var nefnt var lagið Vegir liggja til allra átta hljóðritað hér á landi. Jón bassi fékk „nokkra af okkar bestu hljóðfæraleikurum“ til liðs við sig ásamt söngkonunni Ellý Vilhjálms. Upptakan fór fram í Þjóðleikhúsinu og Ellý sagðist aldrei hafa skilið hvað þessi Dani, eins og hún kallaði Erik Balling, vildi með þessu háttalagi, láta sig standa þarna eina á sviðinu.

Hljóðfæraleikararnir sem Jón bassi hóaði í voru auk Jóns sjálfs, sem spilaði auðvitað á bassa, Guðmundur Steingrímsson sem lék á trommur, Ólafur Gaukur Þórhallsson á gítar, Þórarinn Ólafsson á píanó, Gunnar Ormslev og Andrés Ingólfsson á tenórsaxófón. Skemmst er frá því að segja að lagið sló algjörlega í gegn og er eitt vinsælasta dægurlag allra tíma hér á Íslandi.

Góðar viðtökur hér heima

79 af stöðinni var frumsýnd 12. október 1962 og hlaut góðar viðtökur. Umsagnir gagnrýnenda voru flestar jákvæðar þótt ástaratriðin í myndinni (sem þættu líklega bragðdauf í dag) væru nokkuð gagnrýnd. Í æviminningum Guðlaugs Rósinkranz sagði hann að um 70 þúsund manns hefðu séð myndina, sem var metaðsókn.

79 af stöðinni hlaut misjafnar viðtökur í Danmörku og Svíþjóð, en þar fékk myndin nafnið Pigen Gogo, eftir aðalpersónunni. Rithöfundurinn Klaus Rifbjerg, sem skrifaði um kvikmyndir í dagblaðið Politiken, var ánægður með myndina og sagði ánægjulegt að Erik Balling væri á lífi, eins og hann komst að orði, og hefði þarna gert alvöru kvikmynd í stað þess að framleiða léttmeti.

Rataði í umræður í bandaríska þinginu

79 af stöðinni er líklega eina íslenska kvikmyndin sem ratað hefur í umræður í bandaríska þinginu. Bandarískir hermenn fóru með lítil hlutverk í myndinni og einhverjir þingmenn héldu því fram að þeir gæfu neikvæða mynd af bandaríska herliðinu. Guðlaugur Rósinkranz blés á þá gagnrýni.

Ber aldurinn vel

79 af stöðinni, sem tekin var í svart hvítu, hefur elst ágætlega. Ef verið væri að gera myndina í dag yrði örugglega ýmislegt gert með öðrum hætti enda tækninni fleygt fram. Erik Balling og hans menn kunnu vel til verka og það kunnu íslensku leikararnir í aðalhlutverkunum, þau Kristbjörg, Gunnar og Róbert, sannarlega líka.