Loftslagsváin er ekki fyrst og fremst tæknilegt úrlausnarefni. Hún er kunnugleg samfélagsleg áskorun: hvernig við bregðumst við þegar ljóst er að venjur sem áður þóttu sjálfsagðar eru orðnar ósamrýmanlegar framtíðinni.

Við höfum staðið á slíkum tímamótum áður

Án þess að gera lítið úr þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir hefur mannkynið margsinnis tekist á við aðstæður sem krefjast grundvallarbreytinga á hegðun, gildum og viðmiðum. Um tíma var til dæmis eðlilegt að reykja á vinnustöðum, á sjúkrahúsum og jafnvel í flugvélum. Reykingar voru ekki aðeins leyfðar; þær voru hluti af menningu, sjálfsmynd og félagslífi. Breytingin varð ekki vegna þess að einhver fann upp betri sígarettu heldur vegna þess að viðhorf breyttust. Smám saman varð það óásættanlegt að skaða aðra í sameiginlegu rými. Reglur fylgdu í kjölfar breyttra gilda og þannig festist breytingin í sessi.

Sama á við um umferðarmenningu og öryggi. Öryggisbelti, barnabílstólar og hjálmar voru upphaflega talin óþægileg, óþörf og íþyngjandi. Margir upplifðu að þau skertu frelsi þeirra. En með breyttum hugmyndum um ábyrgð, ekki síst gagnvart börnum, breyttist hegðunin. Í dag er óhugsandi að setja barn í bíl án bílstóls eða láta barn hjóla án hjálms. Það sem áður var val varð siðferðileg skylda.

Flokkun á sorpi var í fyrstu talin flókin, tímafrek og jafnvel tilgangslaus. Fólk upplifði að það skipti litlu máli hvað einn einstaklingur gerði. En með aukinni vitund um umhverfisáhrif úrgangs og sameiginlega ábyrgð breyttust viðhorfin. Í dag þykir óásættanlegt að flokka ekki sorp þar sem aðstaða er til staðar. Það sem eitt sinn var aukavinna er nú orðinn hluti af því sem telst eðlileg og ábyrg þátttaka í samfélaginu.

Hegðun fylgir gildum, ekki tækni

Mannleg samfélög eru ekki föst og óumbreytanleg. Þau eru mótanleg. Samfélagsbreytingar verða sjaldnast vegna þess að fullkomnar lausnir birtast skyndilega heldur vegna þess að við hættum að réttlæta það sem við vitum að er rangt. Þegar nógu margir hætta að samþykkja það sem áður var talið óhjákvæmilegt færast viðmiðin og setningin „Þetta hefur alltaf verið svona“ missir siðferðilegt réttlæti sitt.

Loftslagsmálin falla í þennan sama flokk. Þau krefjast ekki fyrst og fremst nýrrar tækni heldur nýrrar sjálfsmyndar. Spurningin er ekki aðeins hvað við getum gert, heldur hver við viljum vera. Ætlum við að vera samfélag sem heldur áfram að lifa eins og afleiðingarnar skipti ekki máli, eða samfélag sem viðurkennir að frelsi og ábyrgð eru ekki andstæður? 

Loftslagsaðgerðir auka velferð

Oft er talað um loftslagsaðgerðir sem fórnir: minni neyslu, færri flugferðir og hægari hagvöxt. En söguleg reynsla bendir til annars. Þegar samfélög breyta um stefnu af siðferðilegum ástæðum fylgir gjarnan aukin velferð, þótt hún taki á sig aðra mynd en áður.

Loftslagsaðgerðir draga úr loftmengun, hávaða og eiturefnum, og bæta þannig heilsu og lífsgæði. Með því að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og styrkja aðlögun minnkar hætta á öfgaveðri, fæðuóöryggi og vatnsskorti og samfélög verða minna viðkvæm fyrir áföllum. Þegar samgöngur, orkunotkun og borgarrými eru skipulögð með sameiginlega velferð að leiðarljósi eykst félagsauður, traust og tilfinning fyrir tilgangi.

Loftslagsvandinn krefst viðhorfsbreytingar

Kannski er mikilvægasta spurningin ekki hversu hratt við getum dregið úr losun eða hversu fullkomnar lausnirnar séu heldur hvort við séum tilbúin að endurskilgreina hvað teljist gott líf. Hvort við getum í sameiningu valið gildi sem taka mið af takmörkunum jarðar, án þess að afsala okkur mannlegri reisn, samkennd eða von.

Sagan bendir til þess að þegar samfélög velja ábyrgð fram yfir afneitun, samstöðu fram yfir sinnuleysi og framtíð fram yfir stundarhagræði, breytast þau, ekki til hins verra, heldur til hins mannlegra.

Loftslagsmálin eru prófsteinn á það hver við erum, og hvort við treystum okkur til að gera það sem við höfum gert áður.

Greinarhöfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Ísland leggi sitt af mörkum til að takast á við loftslagsvandann.