Það var til marks um stórt skref í þró­un­ar­sögu manns­ins þegar fyrstu hópar manna hættu að leita sér næt­ur­staðar á víða­vangi heldur sett­ust að í hellum. Og nú kann það brátt að marka næsta skref á þró­un­ar­ferli manns­ins að setj­ast að á öðrum hnetti en okkar heima­plánetu og þá einmitt í helli — á tungl­inu.

Langt er síðan vís­inda­menn átt­uðu sig á því að á tungl­inu væru all­margar hring­laga „holur“ sem við fyrstu sýn virt­ust svip­aðar þeim ótal mörgu gígum sem skot­hríð loft­steina í millj­ónir ára hefur skilið eftir.

En þegar að var gáð var greini­lega um allt önnur fyr­ir­bæri að ræða. Nið­ur­staðan var sú að um væri að ræða hrunda hraun­ganga síðan í árdaga þegar tunglið var nýmyndað og hraun rann um það.

Hraunið brann á tunglinu

Hin dökku „höf“ á tungl­inu eru gríð­ar­miklir hraun­flákar en eftir að þeir storkn­uðu hélt hraun áfram að renna í sér­stökum göngum undir nýmynd­uðu yfir­borð­inu. Sums staðar tæmd­ust göngin og síðan gat hent að „þak“ þeirra hrundi þar sem það var þynnst.

Það eru hol­urnar sem vís­inda­menn hafa verið að rann­saka um all­langt skeið, einmitt til þess að reyna að fá úr því skorið hvort slíkar holur væru til marks um víð­áttu­mikla hella í hinum tæmdu hraun­rásum undir yfir­borð­inu, rétt eins og við þekkjum hér á jörð­inni — til dæmis á Íslandi.

Ef menn setj­ast að á hellum á tungl­inu fara þeir kannski að krota á vegg­ina,eins og íbúar Chauvet-hellis í suð­aust­ur­hluta Frakk­lands gerðu fyrir tug­þús­undum ára.

Löngu er ljóst að undir börmum sumra þess­ara hola er „skugga­svæði“ sem geislar sól­ar­innar ná ekki til. Og á þeim skugga­svæðum eru hita­sveiflur litlar sem engar miðað við það sem ger­ist á yfir­borði tungls­ins.

Í nið­ur­stöðum vís­inda­rann­sókna sem birt­ust í vefriti Geophysical Research Letters 2022 var bent á að á sól­ríkum degi á tungl­inu (!) gæti hit­inn á yfir­borð­inu náð 126 gráðu hita á Celsius en á nótt­unni færi frostið niður í 173 gráður.

Íslenskur sumarhiti á tunglinu

Athygl­is­vert er (eins og hér kemur fram) að á botni holu þeirra sem helst hefur verið rann­sökuð virð­ist hit­inn verða jafn­vel hærri en á yfir­borð­inu eða ná allt að 148 gráðum.

En í skugg­unum í þeirri sömu holu reynd­ist hins vegar stöð­ugur 17 gráðu hiti.

Sem sagt á við mjög þægi­lega sum­ar­hita á Íslandi!

Hér má sjá skýrsl­una úr Nature Astronomy.

Æ síðan grunur vakn­aði um að hol­urnar gætu verið til merkis um hella hafa menn látið sér detta í hug að slíkir hellar gætu verið heppi­legir bústaðir fyrir tungl­búa fram­tíð­ar­innar.

Ekki dugir hvaða kofi sem er. Það þarf nefni­lega ekki  ein­ungis að verja tungl­bú­ana fyrir hita­sveifl­unum á yfir­borð­inu heldur og geislun utan úr geimnum og alls konar „geim­veðri“ sem berst nokkuð sveiflu­kennt með sól­stormum.

Nú hafa vís­inda­menn við háskól­ann í Trento á Ítaliu legið yfir myndum af nokkrum af þessum holum, meðal ann­ars rat­sjár­myndum sem geim­farið Lunar Reconnaissance Orbiter tók 2010, og þeir telja sig hafa náð að gægj­ast nógu langt undir barma sér­stak­lega einnar holu, til að þeir geti nú full­yrt að tómar hraun­rásir eða -gangar, það er að segja hellar, séu beggja megin við hol­una.

Að breyttu breyt­anda eru hell­irnir á tungl­inu ber­sýn­is­lega svip­aðrar gerðar og Surts­hellir.

Hér má lesa frétt BBC af rann­sókn þeirra Trento-manna sem Lorenzo Bruzzone og Leonardo Carrer fóru fyrir.

Lífið hófst í hellum

Carrer virð­ist sam­kvæmt frétt BBC vera snok­inn fyrir þeirri kenn­ingu, sem nýtur raunar vax­andi vin­sælda, að lífið á jörð­inni hafi ekki haf­ist í grunnum pollum á yfir­borði Jarðar, eins og lengi var talið næsta full­víst, heldur hafi það kviknað í djúpum hellum í iðrum Jarðar.

Og hann segir:

„Það er nú þannig að lífið á Jörðinni byrj­aði í hellum og því er ekki nema hæfi­legt að fólk skuli setj­ast að í hellum á tungl­inu.“

Ljóst er að það verður heil­mikið fyr­ir­tæki að gera hell­ana á tungl­inu íbúð­ar­hæfa. Sú hola sem mest hefur verið rann­sökuð er allt að 170 metra djúp og vanda þarf til verka við að kom­ast þar niður án þess að hrun hefj­ist í börmum hol­unnar eða brekkunni niður á botn hennar.

En bjart­sýn­asta fólk telur að fólk kunni að vera farið að setj­ast að í hellum á tungl­inu eftir 20-30 ár.

Og hafa þar með tekið nýtt skref á ferð Homo Sapiens til stjarn­anna.

Gerry Fletcher hjá BBC útbjó þessa skýr­inga­mynd eftir fyr­ir­sögn þeirra pró­fess­or­anna Bruzzone og Carrer.„Holan“ er 100 metrar í þver­mál og allt að 170 metra djúp. Hversu langir hell­irnir eru, veit eng­inn ennþá en mæl­ingar benda þó til að þeir séu að minnsta kosti nógu langir til að þar kæmust fyrir rúm­góðir og skjól­ríkir manna­bú­staðir.