Í febr­úar árið 1988 sat Vera Gissing með tárin í aug­unum í mynd­veri BBC TW þegar hún var kynnt fyrir Nicholas Winton, mann­inum sem bjarg­aði lífi hennar. Sagan af því hvernig Winton skipu­lagði björgun 669 barna frá Prag er sögð í leiknu mynd­inni One life. Í til­efni hennar sagði BBC frá stund­inni þegar Winton hitti Veru Gissing, 49 árum eftir að hann bjarg­aði henni og systur hennar frá Prag.

Þegar Gissing var 10 ára gömul flúði hún ásamt 15 ára systur sinni, Evu Diam­antová, frá Prag með lest sem hefur verið kölluð „Kind­ertran­sport.“ Í lest­inni voru mörg hund­ruð börn af gyð­inga­ættum. Lestin flutti börnin til Bret­lands frá Prag þar sem nas­istar höfðu tekið yfir borg­ina nokkrum mán­uðum áður en seinni heims­styrj­öldin hófst. 

„Ég gleymi aldrei stund­inni þegar ég veif­aði bless til for­eldra minna og varð skyndi­lega hrædd þegar ég sá hræðsl­una í svip for­eldra minna sem voru með útgrátin augu. Það voru þýskir her­menn alls staðar í kringum okkur,“ sagði Vera. Hún sá for­eldra sína aldrei aftur. 

Heim­ur­inn hefði mögu­lega aldrei heyrt sögu Wintons ef konan hans hefði ekki rek­ist á skjala­tösku hans upp á háa­lofti á heim­ili þeirra í Maidenhead í Bret­landi. Í tösk­unni var úrklippu­bók með nöfnum og myndum barn­anna sem Winton aðstoð­aði við að bjarga frá Prag.

Winton var sjálfur af gyð­inga­ættum en for­eldrar hans höfðu skýrt hann í ensku bisk­ups­kirkj­unni til að vera meiri hluti af breska sam­fé­lag­inu. 

Fann sig knúinn til að hjálpa

Winton vann í fullu starfi sem verð­bréfa­miðl­ari og var sós­í­alisti með áhuga á alþjóða­málum. Árið 1938 gerði Winton sér grein fyrir, í gegnum fjöl­skyldu­teng­ingar sínar, þeirri hættu sem steðj­aði að gyð­inga­fjöl­skildum á hernumdum svæðum nas­ista. Í gegnum vin sinn Martin Blake, sem var einnig sós­í­alisti, ferð­að­ist Winton til Prag til að hjálpa flótta­mönnum. 

Þegar hann kom til Prag tók á móti honum hryll­ingur. Borgin fyllt­ist hratt af fólki sem var á flótta undan nas­istum, mörg hver af gyð­inga­ættum, frá Þýska­landi, Aust­ur­ríki, Súd­eta­landi og hluta af Tékkóslóvakíu sem Hitler hafði inn­limað. Flótta­menn­irnir bjuggu við ömur­legar aðstæður í yfir­fullum búðum. Veturinn var fram undan og áttu þeir nú þegar erfitt með að halda sér á lífi. 

Winton var sér­stak­lega í upp­námi vegna neyð barn­anna og ákvað að það þyrfti að gera eitt­hvað til að bjarga þeim. Þannig hófst björg­un­ar­að­gerðin sem var þekkt sem „Czech Kind­ertran­sport“ eða Tékk­neski barna­fluttn­ing­ur­inn. 

Skráði niður nöfnin

Björg­un­ar­að­gerð­irnar voru upp­haf­lega skipu­lagðar á hótel her­bergi á Evrópska hót­el­inu í Prag. Ásamt Winton voru það sam­starfs­fé­lagar hans Martin Blake, Doreen Warriner og Trevor Chadwick sem komu að björg­un­ar­að­gerð­unum. Winton byrj­aði á að skrá niður nöfn fjöl­skyldn­anna sem hann ræddi við sem nauð­syn­lega þurftu að koma börn­unum sínum í öruggt skjól. 

Winton skrif­aði bréf til bresku rík­is­stjórn­ar­innar og sendi­ráða út um allan heim þar sem hann óskaði eftir þeirra aðstoð. Nánast öll höfn­uðu honum. Svíþjóð sam­þykkti að taka að sér nokkur börnum og Bretar, að því gefnu að þau myndu útvegað fjöl­skyldum sem væru til­búin að taka á móti börn­unum. Þrátt fyrir að vera venju­legur breskur rík­is­borg­ari, var Winton sann­færðum um að hann gæti skipu­lagt brott­flutn­ing flótta­mann­anna með lest og fundið fyrir þau öruggt skjól í Bret­landi.

Eftir að hafa verið í Prag í þrjár vikur fór hann aftur til London þar sem hann hóf leit að fjöl­skyldum sem voru til­búin að taka á móti börn­unum og fann leið til að skipu­leggja örugga ferð þeirra þvert yfir Evrópu til Bret­lands. Vinir hans Warriner og Chadwick voru í Prag og sam­ræmdu verk­efnið þaðan.

Á dag­inn vann hann á verð­bréfa­mark­aðnum en eftir klukkan fjögur á dag­inn og þar til langt fram eftir kvöldi vann hann linnu­laust að verk­efn­inu. Þá útbjó hann leyf­is­bréf og ferða­heim­ildir fyrir börnin sem komu frá Tékk­landi. 

Fyrir hvert barn krafð­ist breska ríkið greiðslu upp á 50 pund, sem í dag nemur 4,150 pundum.  

Verkefnið tók á

Winton var orð­inn pirr­aður á trega breska rík­is­ins svo hann fór að leita að fjöl­skyldum sem voru til­búin að taka á móti börn­unum með því að aug­lýsa eftir fjöl­skyldum í dag­blöðum. Honum hafði tek­ist að taka ljós­myndir af öllum börn­unum sem voru á list­anum hans þegar hann var í Prag og reynd­ust mynd­irnar mik­il­vægar í leit hans að fjöl­skyldu fyrir börnin. 

Fyrsta lestin sem flutti börn á flótta fór frá Prag þann 14. mars 1939. Daginn eftir hertóku þýskir her­menn alla Tékkóslóvakíu.

Áhyggj­urnar voru orðnar miklar hjá Winton svo í örvænt­ing­ar­skyni fals­aði hann leyf­is­bréf inn­an­rík­is­ráðu­neyt­is­ins þar sem honum þótti þau ekki ber­ast honum nógu hratt. 

Langt ferðalag

Frá mars til ágúst árið 1939 með átta lestum tókst Winton og félögum að flytja 669 börn, flest af gyð­inga­ættum. Lestin fór frá Prag í gegnum Þýska­land og Frakk­land til Bret­lands. Á lest­ar­stöð­inni í Liverpool í London tók Winton og móðir hans á móti börn­unum þar sem fjöl­skyld­urnar sem ætt­leiddu börnin tóku á móti þeim. 

Níunda lestin átti að flytja 250 börn þann 1. sept­em­ber frá Prag. En það var dag­inn sem Þýska­land réðst inn í Pólland og stríði lýst yfir svo landa­mær­unum var lokað. Þýskir her­menn vís­uðu börn­unum í lest­inni á brott. 

Þrátt fyrir að hafa bjargað þessum fjölda barna tal­aði Winton aldrei um afrekið og hans aðkomu í aðgerð­unum. Áratugum saman fór hetju­skapur hans að mestu óséður. 

Þegar rann­sak­endur fyrir BBC þætt­ina That's Life! heyrðu af sögu Wintons buðu þau honum í þáttin sem áhorf­andi. Í þætt­inum sýnir þátta­stjórn­and­inn, Esther Rantzen, úrklippu­bók Winton. Í fyrsta þætt­inum hittir hann þrjú af börn­unum sem hann bjarg­aði, þar á meðal Veru. 

That's Life! bauð Winton aftur í þátt­inn. Í þeim þætti spyr Rantzen „er ein­hver hér í kvöld sem á lífi sínu að þakka Nicholas Winton?“ Þá reis allur sal­ur­inn upp, meira en tutt­ugu manns, bros­andi og klapp­andi til að þakka Winton sem hafði tryggt þeirra öryggi.