Þegar drottningin var hálshöggvin — Hvað er satt í myndinni um Napóleon

Skáld­verk sem styðj­ast við sagn­fræði eða þó ekki sé nema „raun­veru­lega atburði“ vekja oft miklar deilur. Spurn­ingar kvikna um hvort og að hve miklu leyti lista­menn mega eða ættu að breyta hinum sagn­fræði­lega veru­leika í þágu verka sinna.

Kvikmynd Ridley Scotts um Napóleon Frakka­keis­ara, sem frum­sýnd var í vetr­ar­byrjun, hefur erlendis vakið fjörugar umræður um þetta. Sér í lagi Frakkar og Bretar hafa skegg­rætt í þaula hvað sé „að marka“ sýn Scotts af lífi og ferli hans hágöfgi keis­ar­ans og þótt sumar þær umræður snú­ist vissu­lega um keis­ar­ans skegg (ekki bók­staf­lega) þá kveikja önnur dæmi úr mynd Scotts mark­verðar spurn­ingar um eðli sann­leika og skáld­skapar.

Eitt prýði­legt dæmi má finna í sjálfri upp­hafs­senu mynd­ar­innar sem er innan við tvær mín­útur að lengd. Hún ger­ist 16. októ­ber 1793 þegar franska bylt­ingin hefur staðið í fjögur ár og nú er komið að því að bylt­ing­ar­menn færa Maríu Ant­o­nettu drottn­ingu á aftöku­stað. Napóleon er lát­inn vera við­staddur og fylgj­ast með í æstum mann­fjöld­anum þegar drott­ingin er keyrð í vagni inn á Bylt­ing­ar­torgið.

Drottn­ingin er hroka­full og staffírug á svip, klædd glæsi­legum sam­kvæmi­s­kjól þeirra tíma og með villt ljóst hár fló­andi í allar áttir. Hún er samt ein­hvern veg­inn ekki mjög drottn­ing­ar­leg í fasi, heldur nán­ast gleði­konu­leg í sínum flegna kjól.

Hún gengur upp á pall­inn þar sem fal­l­öxin bíður, skipt­ist ekki á orðum við neinn, krýpur við öxina og meðan böðl­arnir eru að koma öllu í kring virð­ist hún loks örlítið óró­leg á svip.

En svo fellur öxin, böð­ull­inn tekur í hárlubbann og lyftir upp höfð­inu til að sýna mann­fjöld­anum sem fagnar ógur­lega — nema Napóleon sem grettir sig lít­il­lega.

Senan búin, mynd­ræn og sterk, er það ekki?

En þetta gerð­ist ekki svona, það er alveg ljóst.

Í fyrsta lagi var Napóleon ekki við­staddur aftöku Maríu Ant­o­nettu drottn­ingar. Með því að koma honum þarna fyrir vill Scott leik­stjóri lík­lega stytta sér leið að sögu­efn­inu — sýna okkur í einu vet­fangi bylt­ing­ar­á­standið og leiða fram hetju sína, Napóleon.

En með þessu gefur Scott okkur í skyn að Napóleon hafi frá byrjun verið í hring­iðu bylt­ing­ar­innar.

Og það var hann nefni­lega alls ekki. Hann var varla skrið­inn úr her­skóla þegar bylt­ingin braust út og þegar María Ant­o­netta var háls­höggvin var hann staddur við Toulon á suð­ur­strönd Frakk­lands, lágt settur liðs­for­ingi í bylt­ing­ar­hernum.

María Ant­o­netta á sam­tíma­mál­verki

Og hann var 24 ára og past­urs­lít­ill en ekki sá mið­aldra sjálfsör­uggi karl sem Joaquin Phoenix sýnir okkur á Bylt­ing­ar­torg­inu í þess­ari senu.

Skipta þessar breyt­ingar í skáld­verk­inu máli? Hamla þær í ein­hverju skiln­ingi okkar á Napóleon?

En hvað með Maríu Ant­o­nettu, eins og drottn­ing birt­ist í mynd­inni í túlkun írsku leikkon­unnar Catherine Walker? Hún sést ekki í mynd­inni nema í rétt rúma mín­útu en samt tekst Scott að þjappa þar saman ótal „vit­leysum“.

María Ant­o­netta var alls ekki upp­lits­djörf og hroka­full á svip þegar hún var keyrð í vagn­inum upp að högg­stokknum.

Hún var örmagna af þreytu, von­brigðum og ótta og þótt hún reyndi vissu­lega að bera sig vel og af eins miklu stolti og hún fann í brjósti sér eftir fjög­urra ára fanga­vist, þá duld­ist engum að konan sem fet­aði sig upp á högg­stokk­inn átti ekki lengur neinn hroka í sér.

Hún hafði verið rænd börn­unum sínum og barn­ungur sonur hennar settur í klær ill­menna og neyddur til að saka móður sína opin­ber­lega um kyn­ferð­is­lega mis­notun, hvorki meira né minna.

Ásakanir sem áttu sér enga stoð en drógu úr henni mátt­inn.

Og María Ant­o­netta var ekki með fló­andi greitt hár í allar áttir, heldur hafði hún verið nán­ast snoð­klippt áður en hún var flutt á torgið. Það var gert við alla sem leiddir voru undir fal­l­öx­ina, svo hárið þvæld­ist ekki fyrir.

Og yfir þessu stutta hári var hún með ein­falda húfu.

Og hún var sann­ar­lega ekki í sam­kvæmi­s­kjól, hvorki drottn­ing­ar­legum né fleðu­legum, heldur í hvítum slopp.

Og þegar María Ant­o­netta kom upp á pall­inn steig hún óvart á tána á böðl­inum sem bjóst til að leggja hana undir fal­l­öx­ina.

Svona var María Ant­o­netta í hátt dag­inn sem hún var líf­látin.

Og drottn­ingin bað böðul­inn kurt­eis­lega afsök­unar, þetta hefði verið alveg óvart.

Svo var hún höggvin.

Þarna hefur Ridley Scott sem sé ger­breytt allri umgjörð­inni kringum þá stað­reynd að á til­teknum stað og til­tek­inni stundu hafi til­tekin kona verið háls­höggvin.

Og skipta þessar breyt­ingar máli?

Ridley Scott gæti sagt sem svo að hroka­full firr­ing hirð­ar­innar í Frakk­landi hafi vissu­lega átt sinn þátt í að bylt­ingin braust út og því sé rétt­læt­an­legt að sýna þann hroka í per­sónu drottn­ingar á aftöku­staðnum — þótt raun­veru­lega hafi hún hegðað sér allt öðru­vísi.

En er það svo? Hvað má gera í þágu list­ar­innar ef maður gefur sig um leið út fyrir að vilja lýsa sann­leik­anum?

Má til dæmis ger­breyta hegðun mann­eskju á bana­stund­inni bara af því hún er „vondi kall­inn“ í sög­unni?