Hún er leidd fyrir framan mann­fjöld­ann og lögð á við­ar­bekk, fyrir ofan hana gnæfir fal­l­öxin. Svo fer haus­inn af og þannig lýkur sögu Marie Antoinette – en þannig hefst líka saga bæði Napól­eóns og Augusto Pinochet. Allavega kemur þetta atriði fyrir, keim­líkt, á upp­haf­smín­út­unum í tveimur bíó­myndum þetta haust, önnur fylgir lið­hlaup­anum Claude Pinoche í áhorf­enda­sk­ar­anum, hin fylgir her­for­ingj­anum Napóleón Bónap­arte.

Hvorug myndin fjallar neitt frekar um Marie Antoinette, dauði hennar er ein­fald­lega augna­blikið sem þeir félagar ákveða að lýðnum sé ekki treystandi, það þurfi sterkan leið­toga til að hefna fyrir þennan bar­barisma. Það öfug­snúna er vita­skuld að þeir víla ekk­ert fyrir sér að höggva mann og annan sjálfir, þótt vissu­lega fái þeir oft­ast und­ir­sáta sína í verkin um leið og þeir geta.

Með öðrum orðum; þetta er kyndug per­sónu­sköpun. Hver er teng­ing þeirra við drottn­ing­una háls­höggnu? Það kemur ekki fram, en annar er lausa­krógi og lið­hlaupi, hinn her­maður sem er sonur and­spyrnu­manns frá Korsíku. Það er mót­sagna­kennt að þeir gangi vald­inu svo fús­lega á hönd, en að sögn mynd­anna virð­ist sú raunin að þegar höf­uðið er hoggið af kon­ungs­veld­inu hafi ein­hver blend­ingur tekið við, almúga­menn sem rísa til met­orða – en eru fljótir að búa sér til sín eigin kon­ungs­veldi. Þannig hafi óform­legir aðals­menn nútím­ans orðið til, yfir­stéttir mark­aðs­hag­kerf­anna, þarna liggi rætur bæði fas­ism­ans og komm­ún­ism­ans.

Það er vissu­lega rétt að taka fram að báðar mynd­irnar fara mjög frjáls­lega með sagn­fræði­legar stað­reyndir. Í Greif­anum (El Conde) er Augusto Pinochet til dæmis 250 ára gömul vam­p­íra, fæddur í París sem Claude Pinoche, en eftir mála­liða­feril við að berja niður upp­reisnir hér og þar um heim­inn velur hann sér Chile til þess að byggja upp feril með það mark­mið að leiða á end­anum þjóð­ina. Ætlun leik­stjór­ans Pablo Larraín er sann­ar­lega nokkuð aug­ljós, þetta er satíra þar sem gamli harð­stjór­inn fær á bauk­inn og hann og allt hans slekti er afskræmt í háði.

Ætlun Ridley Scotts er hins vegar mun óljós­ari. Við vitum aldrei almenni­lega til hvers er barist, þetta virð­ast bara vera ótal kóngar og her­for­ingjar í typpa­keppni og alls óljóst hvað er undir. Þá finnst manni stundum að Scott sé að gera skop­mynd af Napóleón en öðrum stundum að hann sé að reisa honum bauta­stein, það er eins og hann hafi alveg gleymt að spyrja sig einnar lyk­il­spurn­ingar: hvað finnst honum eig­in­lega um Napóleón?

Þetta smitar aðal­leik­ar­ann Joaquin Phoenix, þennan ann­ars prýði­lega stór­leik­ara, sem hefur sjaldan verið verri. Hann virð­ist ekki vita hvort hann eigi að túlka Napóleón sem þöglan búra eða sem sjar­matröll, eitt­hvað sem hefði getað orðið athygl­is­verð og þver­sagna­kennd per­sóna virkar því miður frekar á mann sem afskap­lega hálf­köruð per­sónu­sköpun. Þegar hann er hvað mesti búr­inn minnir hann raunar aðeins á per­sónu Matt Damon í The Last Duel, síð­ustu mynd Scotts – sem var að vissu leyti hans Unfor­gi­ven, mynd þar sem leik­stjóri afbyggir eigin höf­und­ar­verk, sýnir hversu rotið margt var í heimi þess­ara ridd­ara sem hann hafði fram að þessu sagt hetju­sögur um. Munurinn er bara sá að það var fram­úr­skar­andi hand­ritsteymi á bak við Síðasta ein­vígið, því er ekki að heilsa hér. Scott vinnur sjaldan oft með sömu hand­rits­höf­undum og það er hans veik­leiki, hann þjónar góðum hand­ritum vel en gengur mis­vel að breiða yfir veik­leika þeirra slak­ari.

Hann er hins vegar einn af síð­ustu og bestu lista­mönnum bar­daga­sen­unnar. Nú til dags er ansi algengt að leik­stjórar sem eru flinkir í per­sónu­sköpun leik­stýri hasar­myndum af öllu tagi og auka­leik­stjórar sjái svo um bar­daga­sen­urnar, sem verða karakt­er­lausar og óspenn­andi fyrir vikið. Maður bíður nán­ast eftir næstu kjafta­senu á meðan bar­dag­inn geisar. En Scott kann þetta, bar­daga­senur hans eru allt í senn, spenn­andi, list­fengnar og óvæntar – og ljóð­ræn bar­daga­sena á ísi­lögðu stöðu­vatni er ein besta sena árs­ins. Vandinn er þó að manni er að mestu sama, það þarf að hita upp fyrir bar­daga­senur með smá per­sónu­sköpun svo maður lifi sig aðeins inn í örlög bæði þeirra sem lifa og þeirra sem deyja.

Raunar hefur verið nefnt að Scott liggi á fjög­urra tíma leik­stjóra­út­gáfu sem komi út síðar – en þótt margt sé snubb­ótt hér er þó líka ýmsu ofaukið. Líklega hefði mátt skera vel af mynd­inni framan af en lengja sumar senur sem koma síðar. En auð­vitað veit maður samt að stundum ger­ast krafta­verk í klippi­her­berg­inu, þótt ég hafi mínar efa­semdir í þessu til­felli.

Auka­per­són­urnar eru sömu­leiðis dregnar ansi breiðum dráttum. Rupert Everett er þó hressandi sem her­tog­inn af Wellington og Édouard Phil­ipponnat gerir mikið úr litlu sem Alex­ander I Rússa­keis­ari. Hins vegar stelur Vanessa Kirby mynd­inni sem Jósefína Bónap­arte – en samt er sam­band þeirra tveggja aldrei sér­stak­lega sann­fær­andi, sem verður að skrifa á Phoenix og hand­rits­höf­und­inn.

En hvað þýðir Napóleón fyrir okkur í dag? Hann leiðir þús­undir her­manna út í opinn dauð­ann fyrir meint föð­ur­land sem hans eigin faðir barð­ist gegn, út af óræðum hug­myndum um sæmd og föð­ur­lands­ást. Hann birt­ist manni fyrst og fremst sem metn­að­ar­gjarnt flón með ótal líf á sam­visk­unni.

En svo er verið að kenna Napóleón í háskólum, bækur á borð við Napoleon on Project Mana­gement eru grín­laust kennslu­efni í leið­toga­fræðum nútím­ans. Enda bjó hann sann­ar­lega yfir her­kænsku – og því ekki ólík­legt að metn­að­ar­fullir her­for­ingjar eftir hans tíð hafi litið upp til hans, menn eins og Augusto Pinochet, sem rétt eins og Napóleón og fleiri leið­togar rómönsku Ameríku reis til met­orða í hernum og varð svo leið­togi þjóð­ar­innar allrar. Þannig lagði Napóleón sín hrá­efni í upp­skrift­ina að alræð­is­stjórnum og fas­isma næstu alda, sem og leið­toga­hug­myndir síðkap­ít­al­ism­ans. Kannski er það hans stærsta arf­leifð?

Í Greif­anum (El Conde) birt­ist okkur Pinochet sem gam­all og sorg­legur maður sem býr á hálf­gerðri eyði­eyju ásamt eig­in­kon­unni og bryt­anum þegar börnin koma í heim­sókn, fyrst og fremst með það í huga að fá loks­ins illa feng­inn arf­inn. Við þetta bæt­ist dul­ar­full nunna, sem minnir helst á fræg­ustu kvik­mynda­út­gáfur Jóhönnu af Örk. Afkvæmi Pinochet eru merki­lega hvers­dags­leg að sjá, þetta fólk gæti maður hitt í hvaða mat­ar­boði sem er, bæði meðal fyr­ir­menna og líka meðal rót­tækra bylt­ing­ar­sinna. En þau eru rotin eins og for­eldr­arnir, á afskap­lega hvers­dags­legan og and­lausan hátt. Þau vilja bara sína pen­inga og lítið fer fyrir nokkrum per­sónu­leika eða metn­aði öðrum, hvað þá ást á náung­anum eða fjöl­skyld­unni.

Það koma líka fram í mynd­inni for­vitni­legar teng­ingar Chile við bæði Frakk­land og Bretland, enda Pinochet af frönskum ættum og var undir lok ævinnar hand­tek­inn í Bret­landi, en var svo sleppt, þökk sé nánum tengslum hans við Margaret Thatcher og aðstoð Chile í Falklandseyja­stríð­inu. Öllu þessu er blandað saman í snældu­vit­lausri vam­p­íru­mynd og gengur að hluta alveg upp, en vand­inn er kannski helst sá að flest þetta fólk er, rétt eins og Napóleón, ósköp leið­in­legt. Mögulega var okkur spillt af orð­heppnum og stima­mjúkum skúrkum kvik­mynda­sög­unnar, vand­inn við raun­veru­lega skúrka, sem þessir eru alla­vega byggðir á, er að þeir eru oft ósköp and­lausar skrif­stofu­blækur í hjart­anu – og sjá engan til­gang með völdum sínum og auð­æfum annan en þann að safna þeim og verja.

Að öllu sam­an­lögðu ná því báðar mynd­irnar, sér­stak­lega ef þær eru séðar saman, að segja sögu fas­ism­ans og leið­toga­dýrk­unar síð­ustu 250 árin eða svo, þar sem franska bylt­ingin er skoðuð sem hálf­gerð vagga þess nútíma sem við nú lifum, bæði til góðs og ills.