Í nýrri úttekt sem Efnahags- og framfarastofnunin (OECD), þar sem lagt er mat á áhrif skattaafsláttar til fyrirtækja vegna rannsóknar og þróunar, er bent á ýmsa vankanta kerfisins sem ráðstafar stuðningi ríkisins til nýsköpunar.

Eitt helsta vandamálið sem blasir við, að mati OECD, er skortur á gögnum og reglulegu eftirliti með styrkþegum og verkefnum þeirra. Erfitt sé að leggja mat á árangur hvers og eins fyrirtækis og rannsóknar- eða þróunarverkefnunum sem þau fá stuðning fyrir. Sömuleiðis sé lítið til af gögnum sem gefa vísbendingu um dreifingu skattaafsláttarins. Þá kemur einnig fram í úttektinni, að samskiptum og upplýsingaflæði á milli Rannís og Skattsins, þeirra stofnana sem hafa yfirsjón með úthlutun skattaafsláttarins, sé verulega ábótavant. 

Upphæðirnar sem veittar eru til nýsköpunarfyrirtækja úr ríkissjóði í gegnum þetta styrkjakerfi hafa vaxið mikið á síðustu árum. Árið 2015 námu styrkirnir 1,3 milljörðum króna en á næsta ári er gert ráð að þeir verði 16,6 milljarðar króna.

Ráðherrar fagna

Úttektin var unnin að beiðni fjármála- og efnahagsráðherra og háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra. 

Þar kemur fram að stuðningurinn við nýsköpunarfyrirtæki hafi farið frá því að vera 0,07 prósent af vergri landsframleiðslu árið 2006 yfir í rúmlega 0,42 prósent árið 2020. Þessum niðurstöðum fagna ráðherrarnir, Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir fjármála- og efnahagsráðherra og Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, sem segja í tilkynningu á vef stjórnarráðsins þá aukningu sem úttektin greinir sýna fram á að ríkið sé á réttri leið í málaflokknum. 

Haft er eftir Áslaugu Örnu að ánægjulegt sé „að fá staðfestingu OECD á því að stofnunin sjái að stuðningurinn hafi skilað sér í stóraukinni rannsóknar- og þróunarvirkni fyrirtækja“.

Skortur á gögnum og eftirliti

Í tilkynningunni sem birt var á vef stjórnarráðsins er þó ekki fjallað jafnmikið um þær fjölmörgu athugsemdir sem OECD gerir við ýmsa vankanta kerfisins sem ráðstafar stuðningi ríkisins til nýsköpunar. Skort á gögnum og reglulegu eftirliti með styrkþegum og verkefnum þeirra, að erfitt sé að leggja mat á árangur hvers og eins fyrirtækis og að skortur sé á gögnum sem gefa vísbendingu um dreifingu skattaafsláttarins. 

Til dæmis gerði skortur á tiltækum gögnum starfsmönnum OECD erfitt fyrir að meta áhrif breytinganna sem gerðar voru á skattaafsláttarkerfinu árið 2020. Með breytingunum var tekin upp þrepaskipting, þar sem lítil og meðalstór fyrirtæki geta nú fengið allt að 35 prósent af kostnaði við rannsóknir og þróun í afslátt, á meðan stór fyrirtæki geta mest fengið 25 prósent afslátt. Athugun OECD leiddi í ljós, þvert á væntingar stjórnvalda, að breytingin nýttist fyrst og fremst örfáum stórum fyrirtækjum í landinu.

Þessar athugasemdir eru athyglisverðar í ljósi þess sem kom fram í umsögn sem Skatturinn sendi til Alþingis fyrir rúmlega tveimur árum, þar sem hann sagði að mikil þörf væri á því að herða eftirlit með útgreiðslu styrkjanna. Taldi hann meðal annars í umsögn sinni „nokkur brögð hafa verið að því að við skatt­skil hafi almennur rekstr­­­ar­­­kostn­aður og kostn­aður sem telja verður að til­­­heyri frekar eðli­­­legum end­­­ur­­­bótum á fyr­ir­liggj­andi afurð sem við­kom­andi fyr­ir­tæki hefur tekjur af verið færður undir kostnað vegna stað­­­festra nýsköp­un­­­ar­verk­efna“.  

Úttekt OECD er því ekki einungis staðfesting á því að stjórnvöld séu á réttri leið í þessum málaflokki, eins og fjármála- og efnahagsráðherra og háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra segja, heldur líka aðvörun um að koma á viðunandi eftirliti með þessum ört stækkandi útgjaldalið.

Styrkir til nýsköpunarfyrirtækja hækka um 1,6 milljarð

Endurmat á áætluðum endurgreiðslum til nýsköpunarfyrirtækja úr ríkissjóði, í samræmi við álagningu frá Skattinum og upplýsingum frá Rannís um kostnaðaráætlun þeirra verkefna sem sótt er um, hefur leitt til þess að upphæðin sem nú er áætluð í styrkina hækkaði um 1,6 milljarða króna milli umræðna um fjárlagafrumvarpið.

Þegar frumvarpið var lagt fram í september var áætlað að styrkirnir, sem voru rúmlega 13 milljarðar króna í ár, myndu verða 15 milljarðar króna á árinu 2024.

Nú er gert ráð fyrir því að þeir verði 16,6 milljarðar króna, en styrkirnir eiga að greiðast út til fyrirtækja sem stunda rannsóknir og þróun.

Árlega er birtur listi yfir þau fyrirtæki sem fá slíka styrki sem eru yfir 500 þúsund evrum, eða rúmlega 75 milljónum króna á gengi dagsins í dag. Í ár var um að ræða 59 fyrirtæki.

Sum fyrirtækin sem fá háa styrki eru skráð á markað og eru á meðal stærstu fyrirtækja landsins. Má þar nefna Marel, Össur og Alvotech sem fengu 250 milljónir hvort í ár úr ríkissjóði. Þá fékk tölvuleikjafyrirtækið CCP, sem er í eigu suður-kóresks fyrirtækis, tvöfaldan styrk. Annars vegar fyrir CCP vegna útgáfu tölvuleikja og hins vegar fyrir CCP Development /Platform fyrir hugbúnaðargerð. Samanlagt nema greiðslur úr ríkissjóði til CCP-samstæðunnar vegna nýsköpunarstyrkja um 2,1 milljarði króna frá árinu 2019 og fram á þetta ár.