Út frá lögum um nátt­úru­vernd, vernd­ar­gildi nátt­úru friðlands Vatns­fjarðar, sam­fé­lags­legum hags­munum og tak­mörk­uðum mögu­leika á að frið­lýsa „sam­svar­andi“ svæði á öðrum stað þá er það mat Nátt­úru­fræði­stofn­unar Íslands að breyt­ingar á frið­lýs­ingu Vatns­fjarðar þannig að þar yrði heim­ilt að reisa virkjun, myndu hafa mjög mikil nei­kvæð áhrif á nátt­úru­minjar og lands­lag friðlands­ins. Þá þarf að sögn stofn­un­ar­innar að meta vand­lega for­dæm­is­gildi slíkrar ákvörð­unar og hvaða afleið­ingar það gæti haft á stöðu nátt­úru­verndar á Íslandi. „Nátt­úru­fræði­stofnun telur í ljósi þessa ekki við hæfi að litið sé til virkj­un­ar­kosta innan friðlands Vatns­fjarðar með til­heyr­andi breyt­ingum á reglum þess.“

Orkubú Vest­fjarða hefur óskað eftir því að umhverfis-, orku- og lofts­lags­ráð­herra hlut­ist til um það að breyta reglum um friðlandið í Vatns­firði þannig að heim­ilt sé að veita leyfi til að reisa vatns­afls­virkjun innan þess. Áður en ráð­herra getur tekið ákvörðun um afnám eða breyt­ingu á frið­lýs­ingu ber honum, sam­kvæmt lögum um nátt­úru­vernd, að leita umsagna fag­stofn­anna og ann­arra hag­að­ila. Eftir slíku var óskað nú í haust og hafa umsagnir m.a. borist frá Nátt­úru­fræði­stofnun og Haf­rann­sókn­ar­stofnun.  

Í nátt­úru­vernd­ar­lögum kemur fram að afnám frið­lýs­ingar eða breyt­ing sem felur í sér að dregið er úr vernd við­kom­andi nátt­úru­minja sé aðeins heimil ef  vernd­ar­gildi minj­anna eða svæð­is­ins hefur rýrnað svo að for­sendur eru ekki lengur fyrir frið­lýs­ing­unni eða ef mjög brýnir sam­fé­lags­hags­munir krefj­ast þess.

Haf­rann­sókna­stofnun, rann­sókna- og ráð­gjaf­ar­stofnun hafs og vatna, bendir í sinni umsögn á að innan friðlands­ins í Vatns­firði séu fjöl­breytt vatna­vist­kerfi, sem eru að mestu eða öllu leyti óröskuð. Þar megi telja vötn og tjarnir norður af Vatnsdal auk „urmul tjarna og smávatna“ við Glámu í 500–600 metra hæð yfir sjáv­ar­máli.  

Í Vatns­dalsá veidd­ist 71 lax á stöng 2022 og að með­al­tali síð­ast­liðin tíu ár 58 laxar. Í sam­an­burði við aðrar ár sem renna suður til Breiða­fjarðar hefur veiðin í Vatns­dalsá verið sú næst mesta, bendir stofn­unin á. Í rann­sókn á seiða­þétt­leika í ám í sama lands­hluta sem gerð var í ágúst 2017 kom fram að þétt­leiki laxa­seiða í Vatns­dalsá, innan við Vatns­dals­vatn, var tölu­vert meiri en í nær­liggj­andi ám.

Vegna gagna­skorts um vatna­líf á áhrifa­svæði áform­aðrar virkj­unar í Vatns­firði er tölu­verð óvissa hver áhrifin, bæði bein og óbein, kunna að verða á vist­kerfi vatna. Þó má ljóst vera, að mati Hafró, að vatns­hæða­breyt­ingar myndu aukast frá nátt­úru­legum sveiflum auk þess sem rennsl­is­hættir straum­vatna myndu að ein­hverju leyti breyt­ast. „Almennt hafa vatns­afls­virkj­anir nei­kvæð áhrif á líf­ríki í vatni þótt þær séu mis­miklar og fer það eftir rekstri virkj­ana og upp­runa vatns.“

Frá víð­ernum til vatns­insÁr renna frá ám á hálend­inu ofan Vatns­dals í Vatns­dals­vatn sem er mjög ein­kenn­andi fyrir ásýnd Vatns­fjarðar.

Mynd: Ólafur Már Björns­son

Háslétta Vest­fjarða ein­kenn­ist öðru fremur að vötnum af mörgum stærðum og gerðum. Vötn þessi eru á víð­erni umhverfis Glámu og síðan á Ófeigs­fjarð­ar­heiði. Óröskuð víð­erni hafa hátt vernd­ar­gildi á heims­vísu og minnir stofn­unin á að í lögum um nátt­úru­vernd er lögð skýr áhersla á verndun þeirra. Virkj­unin myndi hafa áhrif og valda álagi á yfir­borðs­vatn, þar með á vatna­líf og breyta búsvæðum líf­vera en sam­kvæmt lögum um stjórn vatna­mála má ástand vatns ekki hnigna.

„Að fram­an­sögðu er það álit Haf­rann­sókna­stofn­unar að verði af þeim virkj­un­ar­á­formum á vatna­sviði Vatns­dalsár sem Orkubú Vest­fjarða hyggur, muni vernd­ar­gildi svæð­is­ins rýrna mikið.“ Reikna megi með að áhrifin verði einkum nei­kvæð á óröskuð víð­erni Glám­u­svæð­is­ins en miðað við lýs­ingu á fram­kvæmdum myndu þau raskast tölu­vert með til­komu virkj­ana­mann­virkja, þ.m.t. miðl­un­ar­lóna, vega­gerðar og flutn­ings­mann­virkja. „Rask verður á stöðu­vötnum, tjörnum og rennsl­is­hættir straum­vatna munu breyt­ast með nei­kvæðum áhrifum á vist­kerfi í vatni.“

Í umsögn Nátt­úru­fræði­stofn­unar, sem Eydís Líndal for­stjóri m.a. ritar, segir að áhrif virkj­unar Orku­bús­ins yrðu umtals­verð og fjöl­breytt. Þá myndi fram­kvæmdin  gjör­breyta ásýnd og eðli svæð­is­ins og vernd­ar­gildi svæð­is­ins skerð­ast tölu­vert.

Verndargildi svæðis aukist frá friðlýsingu

Hvað varðar heim­ildir til affrið­unar eða breyttrar frið­lýs­ing­ar­skil­mála sam­kvæmt nátt­úru­vernd­ar­lögum er það mat Nátt­úru­fræði­stofn­unar að vernd­ar­gildi nátt­úru­minja í friðlandi Vatns­fjarðar hafi ekki minnkað frá því að svæðið var friðað árið 1975 heldur þvert á móti auk­ist í ljósi betri þekk­ingar um svæðið.

„Friðlandið sam­anstendur af fal­legri lands­lags­heild. Líkt og nafnið ber með sér, þá er það ekki síst vatnið í þessum óvenju breiða dal sem setur svip sinn á umhverfið og er ein­stakt fyrir lands­hlut­ann. Leir­urnar við Vatns­fjörð eru alþjóð­lega mik­il­vægur áning­ar­staður vað­fugla t.d. rauð­bryst­ings. Virkj­ana­fram­kvæmdir ofan við Vatns­fjörð myndu orsaka margs­konar breyt­ingar og rask sem ógnar nátt­úru­minjum.“

Þá myndu óbyggð víð­erni við Glámu skerð­ast en slík land­svæði á Íslandi er mik­il­vægt að vernda þar sem þeim fer fækk­andi vegna athafna manns­ins og þau eru í dag fágæt í Evrópu. „Landslag friðlands­ins mun breyt­ast veru­lega með til­komu virkj­unar, þ.e. úr því að vera nátt­úru­legt lands­lag yfir í mann­gerða ásýnd með nýjum vegum, bygg­ingum og línu­lögnum.“

Hvað varðar þá heim­ild til að aflétta friðun ef brýnir sam­fé­lags­hags­munir krefj­ist þess bendir Nátt­úru­fræði­stofnun á að sterkur rök­stuðn­ingur þurfi að vera fyrir hendi í þessu skyni. „Í til­felli Vatns­dals­virkj­unar eru aðrir virkj­ana­kostir á Vest­fjörðum á teikni­borð­inu og a.m.k. þrír kostir eru í mati í 5. áfanga Ramma­á­ætl­unar. Á umliðnum árum hefur einnig verið bent á að orku­ör­yggi Vest­fjarða felst ekki síður í end­ur­skoðun á dreifi­kerfi raf­orku í lands­hlut­anum.“

Ekki sýnt fram á nauðsyn virkjunar í Vatnsfirði

Vatns­fjörður hefur mikið aðdrátt­ar­afl fyrir ferða­þjón­ustu og úti­vist. „Í ferða­þjón­ustu og úti­vist liggja mikil tæki­færi til fram­tíðar og því fel­ast sam­fé­lags­legir hags­munir í verndun nátt­úru svæð­is­ins fyrir sunn­an­verða Vest­firði sem taka þarf til­lit til,“ segir stofn­unin í umsögn sinni. „Nátt­úru­fræði­stofnun telur að ekki hafi verið sýnt á full­nægj­andi hátt fram á að brýnir sam­fé­lags­legir hags­munir krefj­ist þess að nauð­syn­legt sé að koma fyrir vatns­afls­virkjun innan friðlands­ins í Vatns­firði.“

Þá telur stofn­unin að ekki sé að finna sam­svar­andi svæði ann­ars staðar í lands­hlut­anum með því sam­spili nátt­úru­fars­þátta sem ein­kenna friðland Vatns­fjarðar, og sem gæti komið til greina að vernda í stað­inn ef breyt­ingar yrðu gerðar á reglum friðlands­ins sem heim­il­uðu vatns­afls­virkjun innan þess.