Stór bók, 22,5 x 30,5, 416 bls. á þykkum pappír lit­prentuð, saumuð í kjöl með bak­festu for­síðu­spjaldi, er komin út á for­lagi Þjóð­minja­safns Íslands helguð fornri íslenskri ísaums­hefð: refl­inum. Almenn­ingi er kunn list ref­ils­ins af heims­frægu lista­verki, sögu­mynd á klæði sem segir af orr­ust­unni við Hastings 1066, og er sá ref­ill kenndur við borg­ina Bayeux í norð­ur­hluta Frakk­lands. Er hann eitt fárra verka sem varð­veitt eru með þessu sér­staka saum­sniði og lengstur refla sem eru varð­veittir, 50 cm á hæð og 70 metrar að lengd.

Bókin Með verkum hand­anna geymir ævi­starf Elsu E. Guð­jóns­son, safn­varðar á Þjóð­minja­safn­inu, en hún féll frá 2010 og átti þá að baki nær fjöru­tíu ára rann­sókn­ar­sögu á afmörk­uðu en afar mik­il­vægu sögu­sviði íslenskra hand­mennta í vef, bandi, með nál og prjónum, það er því sem lengi var kallað handa­vinna, seinna hand­íðir og loks textíll. Elsa var braut­ryðj­andi á þessu sviði menn­ing­ar­sögu okkar, hvernig var unnið, spunnið, ofið, saumað og prjónað úr ull. Hún var ötull grein­ar­höf­undur bæði í alþýðu­rit og vís­inda­rit íslensk og erlend. Með verkum hand­anna er ein­stakt afrek langrar ástund­unar í skjóli Þjóð­minja­safns­ins, frá­bær­lega unnið og upp­sett af rit­stjórum, ríku­lega mynd­skreytt, alþjóð­legur mæli­kvarði um getu og starf íslenskra mennta.

Mik­il­vægt er að ítreka að rann­sókn Elsu leiðir í ljós að ref­ill­inn var við­fangs­efni frum­herja íslenskrar forn­leifa­fræði allt frá dögum Sigurðar mál­ara, Sigurðar Vig­fús­sonar, Matth­í­asar Þórð­ar­sonar allt til Krist­jáns Eldjárn. Hún minn­ist líka á tíma­móta­grein Gertie Wandel frá 1941 sem birt var í Ársriti danska Þjóð­minja­safns­ins en þýdd 1946 og birt í Lesbók Moggans. Gertie átti þess kost fyrir stríð að leita uppi refla á varð­veislu­söfnum Evrópu. Tilgáta hennar var að nefndir reflar ættu sér allir upp­haf á Íslandi. Minn­is­stætt er þá er Björn Th. Björns­son í fyr­ir­lestri spurði hvort Bayeux-ref­ill­inn gæti verið unn­inn af íslenskum höndum?

Í riti Elsu er að loknum inn­göngum fyrrum þjóð­minja­varðar, Elsu og rit­stjóra bók­verks­ins, Lilju Árna­dóttur, gerð grein fyrir varð­veittum reflum á og frá Íslandi í fimmtán köflum, heim­ilda­skrá með athuga­semdum, bæði Elsu og Lilju rit­stjóra, fylgir hverjum kafla auk útdráttar á ensku. Hver kafli rekur rann­sókn­ar­sögu hvers ref­ils, heim­færir hann eftir rit­heim­ildum í tíma og á heima­slóð eftir rökum, lík­indum og til­gátum ef annað bregst. Eins er gerð nákvæm grein fyrir efni, bak­grunni ísaums­ins, ullar- eða lín­vef sem saumað var í og eins með hvaða þræði myndefnið er saumað. 

Hér er stigið inn í lítt kunnan heim ull­ar­vinnslu um hund­ruð ára frá því byggð hófst, þvott­ar­ins, vinnslu togs og þels, spunans, lit­unar, inn­lends vefjar sem var í öllum til­vikum hinn forni lóð­rétti vef­stóll fyrir daga þess lárétta sem við þekkjum í dag, en Elsa var ein þeirra sem byggðu slíkan vefstól í safn­inu, og að lokum erlend íefni sem notuð voru við saum myndefnis, t.d. málm­þræði. Þá er í bók­ar­lok sam­an­tekt rann­sókna í tíma­grein­ingu á þráðum úr vefj­unum sem styrkja kenn­ingar Elsu í öllum til­vikum.

Best er að árétta að ref­ill­inn er ekki í mynd­bygg­ingu íslenskur heldur á sér fornar rætur í býsanskri mynd­list frá því um 1000, mynstur­gerð í mörgum þeirra er sam­ofin fornum hefðum í ísaum, mynd­vefn­aði, útskurði og greftri á málmum. Þessi hlutur menn­ingar okkar er af lif­andi heild hand­lista Evrópu. Við vorum ekki ein­angruð heldur hluti álf­unnar. Eins vaknar spurn­ing um hvernig má vera eftir siða­skipti þegar eldri trú­ar­gripum í vef, klæðum, af tré og málmi, var skipu­lega eytt að trú­ar­leg efni fyrri siðar lifðu í refl­inum sem var kvenna verk, í  til­vikum kvenna á stór­býlum. Ísaumur var mann­frek og dýr list­grein. Er það enn eitt dæmið um fálæti og úti­lokun kaþ­ólskra áhrifa í sögu okkar sem Helgi Þor­láks­son hefur vakið athygli á?

Þessi útgáfa er tíma­móta­verk í öllum skiln­ingi nú þegar konur á Íslandi eru teknar upp á ref­ils­saumi. Nú stendur yfir sýn­ing í Þjóð­minja­safni á öllum þeim íslensku reflum sem varð­veist hafa, rétt­mæt hátíð í til­efni af útgáfu Með verkum hand­anna og 160 ára frá stofnun forn­gripa­safns á Íslandi.