Skýrsla MAST um hvala­dráp sum­arið 2022 er löngu til­búin og hana á því að birta umsvifa­laust,“ segir Árni Finnsson, for­maður Nátt­úru­vernd­ar­sam­taka Íslands. „End­ur­teknar kröfur Hvals hf. um frek­ari fresti til að gera athuga­semdir við skýrsl­una vekur spurn­ingar um hvort hags­munir auð­manna vegi þyngra en lög­bundin réttur almenn­ings til að fá afhentar opin­berar upp­lýs­ingar sem varða vel­ferð dýra og/eða nátt­úru­vernd.“

Árni Finnsson.

Samtökin kröfð­ust þess um miðjan mars­mánuð að veiðar á lang­reyði yrðu ekki heim­il­aðar í ár. Fóru þau fram á að mat­væla­ráðu­neytið svipti Hval hf. leyfi til veiða, leyfi sem fyr­ir­tækið fékk útgefið árið 2019 og gildir út árið 2023. Til vara var þess kraf­ist að Hvalur yrði sviptur leyf­inu tíma­bundið.

Byggðu sam­tökin kröfur sínar á því að fyrir liggi nú þegar að veiðar Hvals hf. árið 2022 hafi „sann­ar­lega gengið í ber­högg við lög, reglu­gerðir og útgefið leyfi félags­ins fyrir veið­unum“.

Ráðu­neytið mun hins vegar ekk­ert aðhaf­ast fyrr en skýrsla Mat­væla­stofn­unar um hval­veiðar síð­asta sum­ars liggur fyrir. Hennar er að vænta í þessum mán­uði. 

„Eft­ir­lits­skýrsla Mat­væla­stofn­unar vegna vel­ferðar hvala við hval­veiðar er í vinnslu hjá stofn­un­inni,” segir í skrif­legu svari mat­væla­ráðu­neyt­is­ins við fyr­ir­spurn Heim­ild­ar­innar. „Mat­væla­ráðu­neytið býst við að fá skýrsl­una afhenta síðar í þessum mán­uði.“

Mat­væla­stofnun hefur veitt Hvali hf. „tæki­færi til að koma á fram­færi sjón­ar­miðum sínum og athuga­semdum“ áður en skýrslan er til­búin, segir í skrif­legu svari Þóru Jóhönnu Jón­as­dóttur, dýra­lækni villtra dýra hjá MAST við fyr­ir­spurn Heim­ild­ar­innar um hvað tefji útgáfu skýrsl­unnar. Frestur til slíks var gef­inn til 31. mars sl. „og hafa stofn­un­inni borist gögn frá fyr­ir­tæk­inu sem eru nú til skoð­unar,“ skrifar Þóra. Áætlað sé að gagna­vinnslu ljúki síðar í apríl. 

Dýra­vernd­un­ar­sam­tökin Hard to Port fylgd­ust vel með hval­veiðum síð­asta sum­ars. Full­trúar þeirra tóku m.a. ítrekað myndir af því er lang­reyðar, með marga ósprungna sprengju­skutla í sér, m.a. í bægslum, voru dregnar á land í Hval­stöð­inni í Hval­firði. Það þýðir að ekki hafi tek­ist að deyða dýrin í fyrsta skoti sem hefur aftur þýtt að dauða­stríð þeirra hefur dreg­ist á lang­inn.

Í kjöl­far ítar­legs frétta­flutn­ings fjöl­miðla af því sem fyrir augu bar sagði Svandís Svav­ars­dóttir mat­væla­ráð­herra í sam­tali við Kjarnann um mitt sumar að „óásætt­an­lega“ margir hvalir heyi lang­dregið dauða­stríð við veið­arnar. Hún benti enn­fremur á að hvorki mat­væla­ráðu­neytið, né und­ir­stofn­arnir þess, hefðu upp­lýs­ingar um hvort að verk­lags­reglum við hval­veiðar væri fylgt. Til að bregð­ast við þessu breytti hún reglu­gerð um hval­veiðar m.a. á þann veg að skip­stjórum hval­veiði­skipa var gert að til­nefna dýra­vel­ferð­ar­full­trúa um borð sem beri ábyrgð á því að rétt sé staðið að vel­ferð hvala við veiðar. Á þeim gögnum, sem og eft­ir­liti dýra­lækna á vett­vangi í Hval­stöð­inni og fleiri upp­lýs­inga, er hin vænt­an­lega skýrsla MAST byggð.

Ráðherra hafi fulla heimild til leyfissviptingar

Í bréfi Nátt­úru­vernd­ar­sam­taka Íslands til ráðu­neyt­is­ins um miðjan mars, sem Réttur lög­manns­stofa sendi fyrir þeirra hönd, er bent á að í leyf­is­veit­inga­bréfi Hvals hf. komi fram að „sér­hver mis­notkun á því varði svipt­ingu leyf­is­ins tíma­bundið eða missi þess eftir ákvörðun ráðu­neyt­is­ins“. Telja sam­tökin því ljóst að ráð­herra mála­flokks­ins hafi fulla heim­ild til að fall­ast á kröfur um að svipta fyr­ir­tækið leyfi til veiða og „að raunar standi skylda til þess í ljósi ábyrgðar ráð­herr­ans á mála­flokknum“. 

Samtökin rök­styðja kröfur sínar um svipt­ingu m.a. með því að í leyf­is­bréf­inu segi að við veið­arnar skuli nota búnað sem tryggi að dýrið sé aflífað sam­stundis eða aflífun taki sem skemmstan tíma og valdi því sem minnstum þján­ingum. „Fyrir liggja sann­anir um að brotið hafi verið frek­lega gegn þess­ari mik­il­vægu reglu leyf­is­bréfs­ins sem á sér jafn­framt stoð í lögum um vel­ferð dýra,“ segja sam­tökin. Í þeim lögum er skýrt kveðið á um að dýr skuli aflífuð „með skjótum og sárs­auka­lausum hætti“ og að forð­ast skuli að valda þeim óþarfa þján­ingum eða hræðslu.

Í bréf­inu segir að „ómann­úð­legar aðferðir Hvals hf. við veiðar árið 2O22 séu skýrt og aug­ljóst brot gegn fyrr­greindum lögum“.

Þrjú dýr aldrei dregin að landi

Ekki þarf að leita langt til að átta sig á því hversu mjög skortir á að gætt sé að lág­marks­kröfum við aflífun dýr­anna sem um ræðir, segir enn­fremur í bréfi sam­tak­anna. Bent er í því sam­hengi á frétta­skýr­ingar sem birtar voru í Kjarn­anum í júlí í fyrra þar sem rakin voru fjöl­mörg meint brot við veið­arnar. 

Þá er vísað til svara Fiski­stofu frá því í mars þar sem fram kemur að af þeim 148 lang­reyðum sem Hvalur hf. hafi veitt hafi aðeins 145 dýrum verið landað „sem þýðir að þrjú dýr voru skotin en náð­ust ekki sem ber óhjá­kvæmi­lega með sér sárs­auka­fullan dauð­daga í til­felli umræddra dýra“. 

Nátt­úru­vernd­ar­sam­tökin segja myndir ljós­mynd­ara frá Hard to Port, sem Kjarninn birti með frétta­skýr­ingum sínum í fyrra, sýna að þeirra mati „fjöl­þætt brot“ og að þau vopn sem fyr­ir­tækið notar við veið­arnar virki ekki sem skyldi „sem þýðir óhóf­lega þján­ingu dýr­anna sem um ræðir“. 

Að því er fram kemur í bréfi sam­tak­anna lágu drög að skýrslu MAST fyrir í byrjun jan­úar. Ljóst sé hins vegar að Hvalur hf. hafi fengið ítrek­aða fram­leng­ingu á fresti til and­mæla. „Um er að ræða burð­ugt fyr­ir­tæki sem hefur á að skipa lög­fræði­legri aðstoð og því vart séð hvernig ítrek­aðar fram­leng­ingar á frestum eru rétt­lættar.“

Í ljósi þess hversu stutt er í næstu hval­veiði­ver­tíð verður að telja þennan drátt á eft­ir­lits­gögnum afar óheppi­legan, skrif­uðu sam­tökin um miðjan mars. Um mik­il­vægt dýra­vernd­un­ar­mál sé að ræða sem almenn­ingur eigi rétt á að fá sem fyrst upp­lýs­ingar um. „Þess ber að geta að ekki er loku fyrir það skotið að Hvalur hf. sé að tefja málið til að skapa sér sterk­ari stöðu verð­andi bóta­rétt ef fall­ist verður á að stöðva veiði­leyfi félags­ins þegar nær hefur dregið ver­tíð­inni.“

KálfurAð minnsta kosti tvær lang­reyð­ar­kýr sem voru veiddar voru kefldar og voru fóstrin skorin úr kviðnum. Hér sjást starfs­menn Hvals hf. draga eitt fóstrið á eftir sér.

Mynd: Arne Feu­er­hahn

Það er mat Nátt­úru­vernd­ar­sam­tak­anna að fyrir liggi nægi­legar sann­anir þess að brotið hefur verið gegn lögum, reglum og leyf­is­bréfi af hálfu Hvals hf. á síð­ustu hval­veiði­ver­tíð. Hins vegar segja þau jafn­framt fyrir liggja grun um að brotin séu enn umfangs­meiri en þegar sé hægt að sýna fram á. Ætla sam­tökin að leita allra ann­arra leiða, þar með talið dóm­stóla­leiðar, til að koma í veg fyrir frek­ari hval­veiðar af hálfu Hvals hf. á grund­velli þess að þær séu „ómann­úð­legar og stand­ist hvorki lög á Íslandi né sam­ræm­ist alþjóð­legum skuld­bind­ingum þjóð­ar­innar“. 

Ráðherra stöðvi veiðarnar strax

Katrín Odds­dóttir, lög­maður hjá Rétti, segir í sam­tali við Heim­ild­ina að það megi spyrja sig hvenær eft­ir­lit hætti að vera árang­urs­ríkt með til­liti til þess hversu langan tíma það tekur að birta nið­ur­stöður þess. 

Katrín Odds­dóttir.

„Veið­arnar sem um ræðir fóru fram síð­asta sumar og því er afar óheppi­legt að skýrsla um veið­arnar frá MAST hafi enn ekki verið gerð opin­ber,“ segir hún. „Svandís Svav­ars­dóttir hefur full­yrt í fjöl­miðlum að hval­veiðum verði ekki haldið áfram ef þær hafi verið stund­aðar í and­stöðu við lögum. Við teljum borð­leggj­andi að svo sé, en á meðan skýrsla MAST er ofan í skúffu og Hvali hf. veittir ítrek­aðir frestir til and­mæla, er ekki hægt að varpa ljósi á hvað eft­ir­litið sýndi.“

 Þetta sé mjög baga­legt og það sæti furðu hversu óná­kvæm svör fást frá MAST og ráðu­neyt­inu um hvenær skýrslan verði birt. „Tíminn vinnur ekki með þessu máli og þess vegna höfum við farið fram á að ráð­herra stað­festi að veiðar verði ekki leyfðar fyrr en skorið hafi verið úr um lög­mæti þeirra.“