Kristín Inga Gríms­dóttir, sér­fræð­ingur í geð­hjúkrun barna og ung­linga, segir að fyrir nokkrum árum hafi verið talað um að tíðni sjálfs­skaða hjá ung­lingum væri 10-18% en nú sýni nýj­ustu rann­sóknir að tíðnin er komin að þessum efri mörkum. 

Kristín Inga Gríms­dóttirSér­fræð­ingur í geð­hjúkrun barna og ung­linga.

Mynd: Mynd/Aðsend

Hún segir bestu for­vörn­ina vera að kenna börnum að takast á við erf­iðar til­finn­ingar og efla seiglu þeirra. „Við upp­lifum öll ást­ar­sorg eða upp­lifum mót­læti í skól­anum. Ef börn hafa lært snemma að takast á við mót­læti og höfnun eru minni líkur á að þau grípi til ógagn­legra aðferða í van­líðan sinni,“ segir Kristín.

Tilraun til að lina andlega vanlíðan

Sjálfs­skaði felst í því að ein­stak­lingur skaðar sig vilj­andi, til að mynda með því að veita sér áverka á húð, svo sem skera sig eða brenna, eða með inn­töku efna. Algeng­asti til­gangur sjálfs­skaða er að lina and­lega van­líðan.

„Þetta er aug­ljós­lega að aukast. Við finnum það líka hjá okkur í við­tölum,“ segir Kristín sem starfar á göngu­deild BUGL og á heilsu­gæslu höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins. Þá heldur hún einnig nám­skeið um sjálf­skaða­hegðun ung­linga sem ætluð eru fag­fólki í heilsu­gæslu, skólum, þjón­ustu­mið­stöðvum, barna­vernd, félags­þjón­ustu og öðrum aðilum sem starfa með ung­lingum. Hún segir eft­ir­spurn­ina eftir þess­ari fræðslu sömu­leiðis vera að aukast. 

Sjálfs­skaði ung­linga er vax­andi vandi á Vest­ur­löndum og er víða farið að skil­greina hann sem lýð­heilsu­vanda. Kristín segir mik­il­vægt að greina á milli sjálfs­skaða ann­ars vegar og hins vegar sjálfs­vígs­hugs­ana og sjálfs­vígstil­rauna. „Þetta er tvennt ólíkt. Sjálfs­skaði er í raun leið til að lifa af á meðan sjálfs­vígs­hugs­anir eru sprottnar út frá því að vilja ekki lifa. Þó þarf að hafa í huga að sjálfs­skaða­hegðun er áhættu­þáttur fyrir sjálfs­vígi en það er ekki stór breyta,“ segir hún. Kristín bendir á að þessi munur sé einmitt eitt af því sem kemur þeim sem ekki þekkja til hvað mest á óvart og margir setji rang­lega sama­sem­merki á milli sjálfs­skaða og sjálfs­vígstil­rauna. 

Sjálfs­skaða­hegðun hefst yfir­leitt á ald­urs­bil­inu tólf til til átján ára en Kristín seg­ist vita um yngri börn sem hafa veitt sér sjálfs­skaða þó það sé sjald­gæft. Í flestum til­fellum felst sjálfs­skað­inn í því að veita sér áverka á húð.

Tengist óstöðugum tilfinningum unglingsáranna

Þegar allir ald­urs­hópar eru skoð­aðir er tíðni sjálfs­skaða 0,5% heilt yfir. Kristín bendir á að þessi hegðun teng­ist helst þeim óstöð­ugu til­finn­ingum sem fylgja ung­lings­ár­unum. 

„Líklega er sjald­gæft að þetta hefj­ist á full­orð­ins­árum. Um 5-10% þeirra sem byrja að skaða sig eiga erfitt með að hætta. Allir þurfa eitt­hvað inn­grip, hvort sem það er stuðn­ingur við for­eldra svo þau geti stutt við börnin sín eða þá með­ferð hjá fag­að­ila. Oft er gott að for­eldrar leiti fyrst aðstoðar á heilsu­gæslu ef þeir verða varir við þennan vanda. Það er ekki algengt að þessi hegðun haldi áfram fram á full­orð­insár sem sýnir okkur hvað þessar óstöð­ugu til­finn­ingar, sem við þekkjum öll frá ung­lings­ár­unum, hafa stór áhrif,“ segir hún.

Og sjálfs­skað­inn getur verið vel fal­inn. „Þau fela þetta fyrir for­eldrum eins og þau geta. Fyrir for­eldra er gott að vera vak­andi fyrir breyt­ingum á hegðun, and­legri van­líðan eða hvort barnið er farið að ganga meira í langerma bolum.“ Þá segir Kristín mik­il­vægt að spyrja barnið hreint út ef grunur leikur á sjálfs­skaða.

Kristín vekur athygli á því að sjálfs­skaði er flokkað sem hegðun en ekki sem geð­sjúk­dómur. „Þetta er hegðun sem er afleið­ing af ein­hverju öðru og það þarf ekki að vera geð­rænn vandi. Þarna er um að ræða ung­linga sem eiga erfitt með að takast á við erf­iðar til­finn­ingar sem valda því að þeir fara að skaða sig.“

Smitáhrif þekkt

Þekkt eru ákveðin smitá­hrif þegar kemur að sjálfs­skaða. „Það var eftir því tekið þegar net­notkun var orðin almenn­ari og sömu­leiðis notkun sam­fé­lags­miðla að tíðni sjálfs­skaða jókst gríð­ar­lega. Ung­mennin eru að segja hvert öðru á net­inu hvaða aðferðir þau nota. Í ung­linga­hópnum er líka oft hjarð­hegðun. Ung­lingur sem skaðar sig segir kannski vini sínum frá því að honum finn­ist það hjálpa sér að veita sér skaða og þau styðja hvert annað í þess­ari hegðun.“

Kristín leggur hins vegar áherslu á að ung­lingur sem líður vel grípur ekki til þess allt í einu að skaða sig vegna smitá­hrifa. „Ung­ling­ur­inn þarf að upp­lifa óstöðugar til­finn­ingar eða vera með und­ir­liggj­andi geð­ræn ein­kenni sem hafa áhrif á ein­hvern af þeim áhættu­þáttum sem þarf að horfa til varð­andi sjálfs­skaða og þá eru alltaf líkur á smitá­hrifum, en alls ekki þegar kemur að ung­mennum sem eru á góðum stað.“

Góð tengls foreldra og barna lykilatriði

Hún segir for­varnir skipta miklu þegar kemur að því að vinna gegn sjálfs­skaða­hegðun. „Þegar við skoðum for­varn­ar­leiðir er mik­il­vægt að þekkja bæði áhættu­þætti og vernd­andi þætti. Félags­legar aðstæður hafa mikil áhrif, bæði á heim­il­inu og vina­hóp­ur­inn. Ef ung­lingur á erfitt í félaga­hópnum er það áhættu­þáttur en ef hann á gott bak­land heima er það vernd­andi þáttur sem vegur þar upp á móti. Þroska­frá­vik, fötlun, lágt sjálfs­mat og áföll eru meðal áhættu­þátta. Stærsta for­vörnin er að for­eldrar séu í góðum tengslum við börnin og að þau upp­lifi að þau geti leitað til for­eldra sinna. Það er svo mik­il­vægur vernd­andi þáttur. Ef barn upp­lifir van­líðan í skóla þarf það að geta leitað til for­eldra sem geta hjálpað því í gegn um til­finn­ingar sínar frekar en að það fari að skaða sig.“

Kristín segir mik­il­vægt að kenna börnum að þola erf­iðar til­finn­ingar og efla seiglu þeirra. „Við mætum öll mót­læti á ein­hverjum tíma­punkti í líf­inu og ýmsir verða fyrir áföllum. Við getum ekki stýrt því en ef börn hafa ákveðna seiglu og mót­læta­þol, og hafa frá unga aldri lært að takast á við erf­iðar til­finn­ingar eru minni líkur á því að óstöðugar til­finn­ingar á ung­lings­árum leiði til sjálfs­skaða.“

Eðlilegt að upplifa alls konar tilfinningar

Þá bendir hún á að for­eldar þurfi að tryggja að börnin þeirra viti að þau geti alltaf leitað til þeirra. „Stundum þarf hrein­lega að setj­ast niður og segja þetta upp­hátt. Börnin þurfa líka að vita að það er eðli­legt að upp­lifa alls konar til­finn­ingar, bæði gleði og sorg, og að allir eiga eftir að upp­lifa mót­læti.“

Krístín vísar til rann­sóknar þar sem ungt fólk sem hafði skaðað sig á ung­lings­árum var spurt af hverju það hefði hætt því. Hún segir að 40% hafi hætt að skaða sig því þeir hafi áttað sig á því að þau gætu tek­ist á við erf­iðar til­finn­ingar og þær  myndu líða hjá, 27% þrosk­uð­ust upp úr þess­ari hegðun og 25% hættu að skaða sig því þau upp­lifðu að ein­hverjum þætti vænt um þau. „Þetta voru stærstu breyt­urnar,“ segir Kristín.

Stundar þú sjálfs­skaða eða ert aðstand­andi ein­stak­lings sem stundar sjálfs­skaða? Hjálp­ar­sími Rauða kross­ins er 1717. Hann er alltaf opinn, trún­aði og nafn­leynd er heitið og hann er ókeypis. Einnig er hægt að tala við ráð­gjafa í net­spjalli á vefnum.

Peta sam­tökin sinna for­varn­ar­starfi gegn sjálfs­vígum og sjálfs­skaða og styðja við aðstand­endur. Píeta­sím­inn 552 2218 er opinn allan sól­ar­hring­inn. 

Í neyð­ar­til­vikum skal ávallt hringja í 112.