Stjórn­sýsla og eft­ir­lit með sjó­kvía­eldi hafa reynst veik­burða og brota­kennd og vart í stakk búin til að takast á við aukin umsvif grein­ar­innar á síð­ustu árum. 

Þetta er á meðal helstu nið­ur­staða skýrslu rík­is­end­ur­skoð­anda um sjó­kvía­eldi, laga­fram­kvæmd, stjórn­sýslu og eft­ir­lit. Þar kemur einnig fram að breyt­ingum á lögum um fisk­eldi sem var ætlað að stuðla að vexti og við­gangi grein­ar­innar í sátt við bæði sam­fé­lag og umhverfi var ekki fylgt eftir með því að styrkja stjórn­sýslu og eft­ir­lit þeirra stofn­ana sem mæðir mest á. 

Rík­is­end­ur­skoð­andi telur þær breyt­ingar sem gerðar voru á lögum um fisk­eldi árin 2014 og 2019 hafi að tak­mörk­uðu leyti náð mark­miðum sínum. „Hvorki hefur skap­ast aukin sátt um grein­ina né hafa eld­is­svæði eða heim­ildir til að nýta þann lífmassa sem talið er óhætt að ala á til­teknum haf­svæðum verið úthlutað með útboði af hálfu mat­væla­ráð­herra,“ segir í nið­ur­stöðum skýrsl­unnar. Við úttekt Rík­is­end­ur­skoð­unar kom raunar í ljós að hvorki hags­muna­að­ilar, við­kom­andi ráðu­neyti né þær stofn­anir sem koma að stjórn­sýslu sjó­kvía­eldis eru fylli­lega sátt við stöðu mála og þann ramma sem stjórn­sýslu og skipu­lagi sjó­kvía­eldis hefur verið mark­aður. 

Sam­þjöppun eign­ar­halds, stefnu­laus upp­bygg­ing og rekstur sjó­kvía á svæðum sem vinna gegn því að auð­lindin skili hámarks ávinn­ingi fyrir rík­is­sjóð hefur fest sig í sessi án mik­illar umræðu eða atbeina stjórn­valda. Verð­mætum í formi eld­is­svæða og lífmassa hefur verið úthlutað til lengri tíma án end­ur­gjalds og dæmi eru um að upp­bygg­ing sjó­kvía­eldis skarist á við aðra mik­il­væga nýt­ingu strand­svæða, svo sem sigl­inga­leiðir, helg­un­ar­svæði fjar­skipta- og raf­orku­strengja og við hvíta ljós­geira sigl­inga­vita.

Tæpt ár er síðan mat­væla­ráðu­neytið óskaði eftir að Rík­is­end­ur­skoðun gerði úttekt á stjórn­sýslu fisk­eldis. Ráðu­neytið hafði unnið að sjálf­stæðri grein­ingu á reglu­verki fisk­eldis en taldi mik­il­vægt að stjórn­sýsla þáver­andi atvinnu­vega- og nýsköp­un­ar­ráðu­neytis og und­ir­stofn­ana þess, Mat­væla­stofn­unar og Haf­rann­sókna­stofn­unar, yrði skoðuð sér­stak­lega. 

Nefndarmenn í áfalli eftir kynningu skýrslunnar

Guð­mundur Björgvin Helgason rík­is­end­ur­skoð­andi kynnti nið­ur­stöður skýrsl­unnar á fundi stjórn­skip­unar- og eft­ir­lits­nefndar Alþingis í morgun. Þórunn Svein­bjarn­ar­dóttir, for­maður nefnd­ar­innar og þing­maður Sam­fylk­ing­ar­innar, sagði í sam­tali við Vísi eftir fund nefnd­ar­innar að hún væri í áfalli eftir kynn­ingu rík­is­end­ur­skoð­anda.   

Rík­is­end­ur­skoð­andi leggur fram 23 ábend­ingar um úrbætur. Þær snúa meðal ann­ars að ákvörðun og útboði eld­is­svæða, burð­ar­þols­mati þar sem skýra þarf fram­kvæmd, end­ur­skoðun leyf­is­veit­inga sjó­kvía­eldis, aukið sam­starf stofn­ana í aðdrag­anda leyf­is­veit­ingar, sam­ræmi við end­ursk­iðun og breyt­ingar á rekstrar- og starfs­leyfum, mót­væg­is­að­gerðir og vöktun vegna stroks og að tryggja verði mark­vissa beit­ingu þving­unar­úr­ræða, sekta og nið­ur­fell­ingu rekstr­ar­leyfa. 

Eftirlit Matvælastofnunar verði eflt

Rík­is­end­ur­skoð­andi fer einnig fram á að eft­ir­lit Mat­væla­stofn­unar verði eflt. „Tryggja verður að skipu­lag eft­ir­lits­ins og geta stofn­un­ar­innar haldi í við vöxt og þróun grein­ar­innar,“ segir í ábend­ingu rík­is­end­ur­skoð­anda sem segir tak­markað svig­rúm sér­greina­dýra­læknis fisk­sjúk­dóma til að sinna eft­ir­lits­skyldum vera sér­stakt áhyggju­efni í því sam­bandi. „Auk þess þarf að gera stofn­un­inni kleift að sinna óund­ir­búnu eft­ir­liti og leggja áherslu á eft­ir­lit með skrán­ingum, upp­lýs­inga­gjöf og innra eft­ir­liti fyr­ir­tækj­anna.“ 

Þá hvetur Rík­is­end­ur­skoðun jafn­framt mat­væla­ráðu­neyti til að skoða fýsi­leika þess að auka eft­ir­lits­heim­ildir Mat­væla­stofn­unar hvað snýr að eft­ir­liti með þjón­ustu­að­ilum sjó­kvía­eldis.