Rík­is­sjóður greiddi um 888 millj­ónir króna á síð­asta ári vegna eft­ir­launa ráð­herra og þing­manna sem byggja á umdeildum eft­ir­launa­lögum sem voru í gildi frá lokum árs 2003 og til byrjun mars 2009, eða í rúm fimm ár. Lögin voru sam­þykkt undir þeim for­merkjum að gera þyrfti fólki sem gefið hafði sig að stjórn­málum tæki­færi til að stíga til hliðar án þess að það þyrfti að leita sér að nýrri vinnu, en gæti samt sem áður haldið góðum kjörum. 

Á síð­asta ári fengu 46 fyrr­ver­andi ráð­herrar greitt sam­kvæmt lög­unum. Heild­ar­greiðsla til þeirra á árinu 2022 var tæp­lega 174 millj­ónir króna. Vert er þó að taka fram að þessum greiðslum er afar mis­skipt. Líkt og rakið er í hlið­ar­efni fékk sá ráð­herra sem hafði hæstu eft­ir­launin úr þessu fyr­ir­komu­lagi um tvær millj­ónir króna á mán­uði í eft­ir­laun sem fyrr­ver­andi for­sæt­is­ráð­herra. 

Fjöldi ráð­herra sem þáðu eft­ir­laun á grund­velli lag­anna er sá sami og hann var árið 2021 og sex fleiri en fengu greitt á árinu 2019.

Alls 263 fyrr­ver­andi þing­menn eða vara­þing­menn fengu greidd eft­ir­laun á grund­velli þess­ara laga á síð­asta ári. Samtals námu greiðslur til þeirra tæp­lega 714 millj­ónum króna. Þeim sem fá greitt með þessum hætti hefur fjölgað um 70 á þremur árum. 

Þetta kemur fram í upp­­lýs­ingum sem Líf­eyr­is­­sjóður starfs­­manna rík­­is­ins (LSR) tók saman fyrir Heim­ild­ina. Í svari sjóðs­ins er lögð áhersla á að greiðslur vegna þess­ara rétt­inda koma úr rík­is­sjóði en ekki frá LSR og felst aðkoma sjóðs­ins að mestu leyti í utan­um­haldi og afgreiðslu.

Heim­ildin spurði líka hversu margir fyrr­ver­andi ráð­herrar eða þing­menn þiggi eft­ir­laun sam­hliða því að greiða iðgjöld í sjóð­inn, en geri þeir það þá þiggja þeir enn laun vegna opin­bers starfs sam­hliða eft­ir­launa­töku. Í svari LSR kemur fram að eng­inn fyrr­ver­andi ráð­herra eða þing­maður greiði nú iðgjald til sjóðs­ins af föstu starfi á vegum rík­is­ins eða stofn­ana þess.

„Lýðræðisleg nauðsyn“

Frum­varpið sem breytti eft­ir­launa­rétti for­seta Íslands, ráð­herra, alþing­is­manna og hæsta­rétt­ar­dóm­ara var unnið á árinu 2003 og upp­haf­lega lagt fram af full­trúum allra þeirra fimm stjórn­mála­flokka sem áttu sæti á Alþingi á þeim tíma. Flutn­ings­menn­irnir  voru Halldór Blöndal, þáver­andi þing­maður Sjálf­stæð­is­flokks­ins og for­seti Alþingis, Jónína Bjartmarz úr Fram­sókn­ar­flokki, Þuríður Backman frá Vinstri grænum, Sigurjón Þórð­ar­son úr Frjáls­lynda flokknum og Guð­mundur Árni Stef­áns­son úr Sam­fylk­ing­unni. Guð­mundur Árni er sá eini úr þessum fimm manna hópi sem enn er virkur í stjórn­málum, en hann sneri aftur á þann vett­vang í fyrra eftir margra ára setu sem sendi­herra víða um heim. Guð­mundur Árni er í dag odd­viti Sam­fylk­ing­ar­innar í Hafn­ar­firði og var í októ­ber 2022 kjör­inn vara­for­maður flokks­ins. Hann hefur ekki úti­lokað að bjóða sig aftur fram til þings næst þegar kosið verður. 

Halldór mælti fyrir frum­varp­inu 11. des­em­ber 2003. Með því átti meðal ann­ars að mynda sér­stakan rétt fyrir þing­menn og ráð­herra, sem höfðu gegnt for­ystu­hlut­verki í stjórn­málum til lengri tíma, til að „hverfa af vett­vangi þjóð­mála og fara á eft­ir­laun fyrr en ann­ars er heim­ilt í stað þess að leita sér starfs á vinnu­mark­aði“.

Í grein­­­ar­­­gerð frum­varps­ins sagði að það væri „lýð­ræð­is­­­leg nauð­­­syn að svo sé búið að þessum emb­ættum og störfum að það hvetji til þátt­­­töku í stjórn­­­­­málum og að þeir sem verja meg­in­hluta starfsævi sinnar til stjórn­­­­­mála­­­starfa á opin­berum vett­vangi og gegna þar trún­­­að­­­ar- og for­ust­u­­­störfum geti dregið sig í hlé og vikið fyrir yngra fólki án þess að hætta fjár­­­hags­­­legri afkomu sinn­i“.

Þar sagði einnig að það væri mik­ils­vert í lýð­ræð­is­­­þjóð­­­fé­lagi að ungt efn­is­­­fólk gæfi kost á sér til stjórn­­­­­mála­­­starfa og þyrfti ekki að tefla hag sínum í tví­­­­­sýnu með því þótt um tíma byð­ust betur launuð störf á vinn­u­­­mark­aði. „Svo virð­ist sem starfs­­­tími manna í stjórn­­­­­málum sé að stytt­­­ast eftir því sem sam­­­fé­lagið verður opn­­­ara og marg­þætt­­­ara og fjöl­miðlun meiri og skarp­­­ari.“

Sérreglur fyrir forsætisráðherra

Á meðal þess sem fólst í þessum sér­staka rétti var að fyrr­ver­andi ráð­herrar sem setið höfðu í að minnsta kosti ell­efu ár sam­an­lagt sem slíkir gátu farið á eft­ir­laun 55 ára, en á sama tíma var venju­bund­inn eft­ir­launa­aldur á Íslandi 67 ár, líkt og hann er í dag. Ráð­herr­arnir gátu þá fengið eft­ir­laun sem námu 70 pró­sent af ráð­herra­launum, en það hámark hafði verið 50 pró­sent áður. 

Sér­stakar reglur voru svo lagðar til fyrir þá sem höfðu gegnt emb­ætti for­sæt­is­ráð­herra. Í ræðu sinni benti Halldór á að for­sæt­is­ráð­herra hverju sinni væri hinn póli­tíski leið­togi þjóð­ar­innar og færi með valda­mesta emb­ætti lands­ins. „Því þykir eðli­legt að um hann gildi sér­regla sem sé nokkru hag­stæð­ari en fyrir aðra ráð­herra.“

Í sér­regl­unum fólst í meg­in­at­riðum að ef fyrr­ver­andi for­sæt­is­ráð­herra hafði gegnt emb­ætt­inu í minna en eitt kjör­tíma­bil fékk hann 60 pró­sent af heild­ar­launum for­sæt­is­ráð­herra á hverjum tíma í eft­ir­launa­greiðslur úr rík­is­sjóði. Ef hann hafði gegnt emb­ætt­inu lengur en í fjögur ár fékk hann 70 pró­sent. Ef hann hafði gegnt emb­ætt­inu lengur en tvö kjör­tíma­bil fór hlut­fallið upp í átta ár. 

„Lítil eftirsjá“

Eft­ir­launa­frum­varpið varð gíf­ur­lega umdeilt eftir að það var lagt fram og hluti þess hóps sem hafði staðið að fram­lagn­ingu þess sner­ist í kjöl­farið gegn því. Þegar atkvæði voru greidd um hvort frum­varpið ætti að ganga í gegn var það sam­þykkt með 30 atkvæðum, eða minni­hluta atkvæða á Alþingi. Allir þing­menn stjórn­ar­flokk­anna á þessum tíma, Sjálf­stæð­is­flokks og Fram­sókn­ar­flokks, sem greiddu atkvæði, sögðu já. Einn annar þing­maður gerði það, Guð­mundur Árni Stef­áns­son. 

Í októ­ber 2008 hrundu íslensku bank­arnir og kúvend­ing varð í íslenskum stjórn­málum sem sér enn ekki fyrir end­ann á. Vinstri­flokkar stórjuku fylgi sitt á þessum tíma og næstu árin fjölg­aði flokkum sem sæti eiga á Alþingi mikið. Þeir eru nú átta og það stóð tæpt í síð­ustu kosn­ingum að þeir yrðu níu. 

Fimm árum og einum degi eftir að frum­varpið var sam­þykkt, þann 16. des­em­ber 2008, var eft­ir­launa­lög­unum breytt. Á meðal breyt­inga var að lág­marks­aldur þeirra sem gátu tekið eft­ir­laun sam­kvæmt þeim var hækk­aður í 60 ár. 

Fimmtán dögum eftir að ný minni­hluta­stjórn Sam­fylk­ingar og Vinstri grænna, með stuðn­ingi Fram­sókn­ar­flokks, tók við völdum í febr­úar 2009 lagði Stein­grímur J. Sig­fús­son, þá fjár­mála­ráð­herra, fram frum­varp um að afnema lögin. Þegar hann mælti fyrir frum­varp­inu sagði hann að það væri „sér­stök ánægja að mæla fyrir þessu frum­varpi og vona að með því og afgreiðslu þess hér á Alþingi ljúki til­tek­inni sögu sem lítil eft­ir­sjá er að og að betri sátt kom­ist á milli þings og þjóðar, að minnsta kosti hvað þennan þátt varðar“.

Frum­varpið var sam­þykkt með 34 greiddum atkvæðum þing­manna úr öllum þeim fimm flokkum sem áttu full­trúa á Alþingi á þessum tíma. Enginn greiddi atkvæði á móti en 29 þing­menn voru fjar­ver­andi við atkvæða­greiðsl­una.