Fjármálaeftirlit Seðlabanka Íslands telur að Íslandsbanki hafi gerst brotlegur við lög í hlutverki sínu sem söluráðgjafi við framkvæmd á útboði Bankasýslu ríkisins á 22,5 prósent eignarhluta ríkisins í bankanum sem fram fór 22. mars í fyrra.
Íslandsbanki staðfesti að hann hafi fengið frummat Fjármálaeftirlitsins, þar sem þessi niðurstaða er kynnt, í hendur í tilkynningu til Kauphallar Íslands sem birt var síðla dags 9. janúar. Samkvæmt upplýsingum sem Heimildin hefur aflað var Íslandsbanka gert viðvart um innihald frummats Fjármálaeftirlitsins fyrir áramót.
Í enskri útgáfu tilkynningarinnar til Kauphallar kom fram að Íslandsbanki hefði einhliða óskað eftir viðræðum við eftirlitið um að ljúka málinu með sátt og að Fjármálaeftirlitið hafi þegar fallist á að eiga þær viðræður. Hvorugt kemur fram í íslensku útgáfu tilkynningarinnar.
Hvorki Íslandsbanki né Fjármálaeftirlitið hafa viljað greina frá því hvaða lög eftirlitið telur bankann hafa brotið.
Þurfa að gangast við brotum og upplýsa um þau að fullu
Sáttaviðræður fara fram á grundvelli reglna frá árinu 2019 um heimildir Fjármálaeftirlitsins til að ljúka málum með slíkum hætti. Í sátt felst að málsaðili, í þessu tilfelli Íslandsbanki, gengst við að hafa brotið gegn ákvæðum laga eða ákvörðunum Fjármálaeftirlitsins, upplýsi að fullu um brotið og geri samkomulag við stofnunina um tiltekna sektargreiðslu. Auk þess þarf að liggja fyrir að bankinn hafi þá þegar látið af þeirri háttsemi sem braut gegn lögum og að hann hafi gert viðeigandi úrbætur.
Heimildin til sáttar nær ekki til þess sem kallast meiri háttar brot, en það eru brot sem refsiviðurlög, fangelsisvist, liggja við. Brot telst meiri háttar ef það lýtur að verulegum fjárhæðum, ef verknaður er framinn með sérstaklega vítaverðum hætti eða við aðstæður sem auka mjög á saknæmi brotsins.
Sektir sem Fjármálaeftirlitið getur lagt á geta numið frá 100 þúsund krónum og upp í 800 milljónir króna. Sektir sem lagðar eru á lögaðila geta þó verið mun hærri, eða allt að tíu prósent af heildarveltu samkvæmt síðasta samþykkta ársreikningi. Rekstrartekjur Íslandsbanka árið 2021 voru 50,2 milljarðar króna, auk þess sem virðisbreyting fjáreigna var þrír milljarðar króna. Hámarkssekt sem hægt er að leggja á bankann er því yfir fimm milljarðar króna. Miðað við þær sektir sem Fjármálaeftirlitið hefur lagt á vegna brota undanfarin ár er þó líklegt að sekt Íslandsbanka verði langt undir hámarkinu.
Eftirlitið lauk fjórum viðurlagamálum með samkomulagi um sátt við málsaðila árið 2021 og hóf rannsókn á 24 málum sem komu upp á verðbréfamarkaði. Í þeim málum sem lauk á því ári með samkomulagi um sátt var hæsta sektin upp á 18 milljónir króna í máli Kviku banka sem snerist um sölu og markaðssetningu á tilteknum skuldabréfaflokki.
Hæsta sektin sem Fjármálaeftirlitið hefur lagt á fjármálafyrirtæki á undanförnum árum er 88 milljóna króna sekt sem lögð var á Arion banka á árinu 2020. Brotið fól í sér að upplýsingar um yfirvofandi uppsagnir bankans láku í fjölmiðla og birtust þar áður en markaðnum var greint frá þeim. Um var að ræða innherjaupplýsingar sem gátu haft verðmyndandi áhrif á gengi bréfa í Arion banka. Bankinn sætti sig ekki við niðurstöðuna og stefndi Fjármálaeftirlitinu fyrir dómstóla. Eftirlitið var sýknað af kröfum hans í apríl í fyrra en Arion banki áfrýjaði þeirri niðurstöðu til Landsréttar.
Þegar Fjármálaeftirlitið komst að niðurstöðu sinni um brot Arion banka var birt ítarleg ákvörðun á alls 18 blaðsíðum. Í henni var farið yfir málsatvik, málsmeðferð eftirlitsins, lagagrundvöll og sjónarmið bankans áður en greint var frá ítarlega rökstuddri niðurstöðu á alls níu blaðsíðum.
Hæfi fjárfesta ekki kannað
Þótt ekki sé greint frá því í tilkynningu Íslandsbanka hvaða lög og reglur bankinn á að hafa brotið gegn liggja fyrir upplýsingar um hvað Fjármálaeftirlitið var að rannsaka.
Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um söluna á 22,5 prósent hlut í Íslandsbanka í mars síðastliðnum kom til að mynda ýmislegt fram um þau mál tengd bankanum, sem var einn af þremur umsjónaraðilum Bankasýslu ríkisins í söluferlinu, sem ratað hafa inn á borð Fjármálaeftirlitsins.
Þar var meðal annars greint frá því að fjárfestar sem voru ekki í viðskiptum við Íslandsbanka fram að söludeginum hafi haft möguleika á að sækja um og eftir atvikum fá flokkun hjá honum sem hæfir fjárfestar meðan á sölunni stóð. Í skýrslunni segir: „Að auki var horft til fullyrðinga frá fjárfestunum sjálfum um að þeir teldust hæfir fjárfestar en bankinn þurfti að meta upplýsingar þess efnis sjálfstætt. Ríkisendurskoðun kannaði ekki hvernig þessu var háttað hjá öðrum umsjónaraðilum, söluráðgjöfum eða söluaðilum við mat þeirra á hæfum fjárfestum. Þessi hluti söluferlisins sætir eftirliti Fjármálaeftirlits Seðlabanka Íslands.“
Í skýrslu Ríkisendurskoðunar segir að Bankasýslan hafi metið það svo að regluverk fjármálamarkaðarins væri með þeim hætti að slíkar innri reglur umsjónaraðila, söluráðgjafa og söluaðila kæmu í veg fyrir hagsmunaárekstra í sölunni. „Ljóst er að innri reglur Íslandsbanka komu ekki í veg fyrir slíkt.“
Íslandsbanki hefur ekki viljað svara því hversu margir fjárfestar fengu flokkun sem „hæfir fjárfestar“ hjá bankanum á þeim klukkutímum sem söluferlið stóð yfir né viljað upplýsa um fyrir hversu háa fjárhæð þeir sem fengu flokkun á meðan að tekið var við tilboðum í hlut ríkisins í bankanum keyptu. Hann segist þó hafa gert breytingar á innri reglum og ferlum sem eigi að koma í veg fyrir að það sem gerðist, gerist aftur.
Veltan þurrkaðist út í fjóra daga
Ríkisendurskoðun fjallað einnig um að velta með hlutabréf í Íslandsbanka hafi verið nánast engin síðustu tvo dagana áður en Bjarni Benediktsson fjármála- og efnahagsráðherra tilkynnti um það eftir lokun markaða þann 18. mars 2022 að ríkið myndi selja hlut í bankanum næst þegar markaðsaðstæður yrðu hagstæðar. Daganna á undan, þann 15. og 16. mars, hafði verið nálægt fimm milljarða króna velta með bréf í bankanum daglega. Þrátt fyrir að velta með bréf Íslandsbanka hafi hrunið þessa daga í mars þá voru umtalsverð viðskipti með bréf í Arion banka, sem er svipaður að stærð og umfangi og Íslandsbanki.
Þann 21. mars, sem var mánudagur, var ákveðið að hefja markaðsþreifingar um sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka og láta nokkra aðila fá innherjaupplýsingar um söluna. Ákveðið var að hefja innlendar þreifingar meðal sjö lífeyrissjóða og hafði Íslandsbanki umsjón með þeim. Þessir aðilar fengu staðlaðan tölvupóst frá bankanum og í kjölfarið innherjaupplýsingar sem byggðu á fyrirfram samþykktu verklagi. Bankasýsla ríkisins hefur fullyrt að ekkert hafi lekið út um söluáformin fyrr en tilkynnt var um þau opinberlega eftir lokun markaða daginn eftir, þann 22. mars. Samt sem áður voru viðskipti með bréf í Íslandsbanka lítil sem engin dagana tvo eftir að Bankasýslan greindi völdum fjárfestum frá því að til stæði að selja ríkisbanka, á sama tíma og velta með bréf í Arion banka var áfram umtalsverð.
Þegar Ríkisendurskoðun áttaði sig á þessari stöðu, að velta með bréf í Íslandsbanka hefði dregist svona mikið saman hvort sínum megin við helgina áður en hluturinn var seldur, þá taldi stofnunin að hún þyrfti að vekja athygli Fjármálaeftirlits Seðlabanka Íslands á þessu. Það gerði hún á fundi í ágúst síðastliðnum.
Enginn mun reynast ábyrgur - frekar en fyrri daginn :-) :-)