Nýja 6 millj­arða gas- og jarð­gerð­ar­stöð Sorpu upp­fyllir ekki starfs­leyfi Umhverf­is­stofn­unar um rekstur. Í gögnum sem Stundin hefur undir höndum sést hvar óhrein­ind­ar­hlut­fall úrgangs­ins, sem fer inn í stöð­ina, er allt of hátt og þar að leið­andi upp­fyllir stöðin ekki kröfur sem settar voru af Umhverf­is­stofnun. Samkvæmt starfs­leyf­inu má ein­göngu líf­rænn úrgangur fara inn í stöð­ina. Eins og staðan er í dag er ein­göngu 70% af þeim úrgangi sem er að fara inn í GAJA líf­rænn úrgangur, hin 30% er bland­aður úrgangur eins og plast, málmar, kaffi­hylki og jafn­vel raf­tæki. Úr þessu er Sorpa svo að reyna að búa til moltu. 

Eingöngu 70% af úrgangnum sem fer inn í GAJA er líf­rænn úrgangur

Mynd: Sorpa

Þetta er ekki eina ákvæðið sem Sorpa brýtur gegn. Í starfs­leyf­inu kemur einnig skýrt fram að engin spilli­efni mega fara inn í GAJA. Samkvæmt sömu gögnum sést hvar spilli­efni eru að fara inn í vinnslu­ferli í GAJA.

Raftæki og raf­hlöður í líf­rænum úrgangi sem fór í GAJA

Mynd: Sorpa

Samkvæmt starfs­leyfi GAJA sem Sorpa fékk vegna rekstur hennar segir að ein­göngu megi líf­rænn úrgangur fara inn í stöð­ina. „Sorpu bs. er heim­ilt að taka á móti allt að 30.000 tonnum á ári af líf­rænum heim­il­is­úr­gangi og allt að 10.000 tonnum af fljót­andi líf­rænum heim­il­is­úr­gangi til gasvinnslu og jarð­gerðar, þ.e. vinnslu á jarð­vegs­bæti, í gas- og jarð­gerð­ar­stöð í Álfsnesi.“

Flokkunarvélar virka ekki sem skildi

Sorpa fjár­festi um 1,7 millj­örðum króna í sér­stökum flokk­un­ar­vélum sem áttu að vél­flokka allan heim­il­is­úr­gang á höf­uð­borg­ar­svæð­inu. Þá byggði Sorpa einnig sér­stakt hús­næði undir flokk­un­ar­vél­arnar. For­svars­menn Sorpu hafa farið í alla helstu fjöl­miðla lands­ins og útskýrt þar fyrir almenn­ingi hvernig meðal ann­ars bleyjur, katta­sandur og kaffi­hylki myndu verða flokkað í vélum og búin yrði til hágæða molta úr blönd­uðum heim­il­is­úr­gangi úr rusla­tunnum íbúa höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins.

Mikið magn af kaffi­hylkjum má finna í líf­rænum úrgangi Sorpu

Mynd: Sorpa

Gögn sem Stundin hefur undir höndum sýna að flokk­un­ar­vél­arnar ná ekki að hreinsa úrgang­inn nándar nærri vel eins og áætl­anir gerðu ráð fyrir. Gögnin sýna að þegar Sorpa fær úrgang­inn til sín er hann um 50% líf­rænn. Eftir að hann hefur svo verið keyrður í gegnum flokk­un­ar­vélar Sorpu er hann samt ekki nema 70% líf­rænn. Þetta er langt frá því að upp­fylla kröfur Umhverf­is­stofn­unar um starfs­leyfi fyrir stöð­ina.

Umhverfisstofnun segir starfsleyfið sé skýrt 

Stundin spurði Umhverf­is­stofnun hvort þetta háa hlut­fall óhrein­inda í úrgangi sem var að fara inn í GAJA upp­fyllti starfs­leyfis­kröfur sem settar voru Sorpu segir stofn­unin að svo sé ekki.

„Ef það er nið­ur­staðan þá nei, starfs­leyfið er skýrt þar sem fram kemur að þeim er ein­ungis heim­ilt að taka á móti líf­rænum úrgangi í GAJA,“ segir í svari Umhverf­is­stofn­unar.

Þýðir þetta að Sorpa er í raun búin að vera brjóta skil­yrði starfs­leyf­is­ins síðan gas- og jarð­gerð­ar­stöðin opn­aði í ágúst í fyrra. Samkvæmt öruggum heim­ildum Stund­ar­innar til­kynnti Sorpa aldrei Umhverf­is­stofnun á neinum tíma­punkti um þetta háa óhrein­ind­ar­hlut­fall á úrgang­inum sem var að fara inn í stöð­ina. 

Engin molta notanleg frá byrjun

Í síð­asta tölu­blaði Stund­ar­innar var greint frá því að allri moltu­fram­leiðslu hefði  hætt þann 12. maí síð­ast­lið­inn. Frá þeim degi hefur engin moltu­fram­leiðsla verið í stöð­inni. Þá kom upp mygla nú fyrir stuttu og sögðu for­svars­menn Sorpu að öll fram­leiðsla hefði fyrst þá verið stöðvuð í GAJA. Því er ekki sam­ræmi í því sem for­svars­menn Sorpu segja um nákvæm­lega hvenær hætt var fram­leiðslu á moltu í stöð­inni. Eftir að myglan kom upp sagði Jón Viggó Gunn­ars­son, fram­kvæmda­stjóri Sorpu, í sam­tali við RÚV að það yrði engin fram­leiðsla allt það ár.

Frá því að stöðin fór form­lega í gang í ágúst í fyrra hefur öll molta sem fram­leidd hefur verið þar verið notuð til land­græðslu á urð­un­ar­stað. Þeir sér­fræð­ingar sem Stundin hefur rætt við segja að sú útskýr­ing sé bara umhverf­is­leg bók­halds­brella og annað orð fyrir að urða molt­una.

Efnið sem Sorpa ætl­aði að búa til hágæða moltu úr

Mynd: Sorpa

Moltan inniheldur þungamálma og plast

Efna­mæl­ingar sem Sorpa hefur birt sýna að moltan sem byggða­sam­lagið fram­leiðir er mikið menguð af þung­málmum og magn blýs, kadmíums, sinks og nikk­els langt yfir leyfi­legum mörkum.

Blý er einn þeirra málma sem getur verið hættu­leg­astur umhverf­inu og mann­fólki. Samkvæmt tölum Sorpu er magn af blýi í molt­unni sem þeir fram­leiða allt að sexfalt meira en leyfi­legt er. Leyfi­legt er að hafa 120 mg/kg af blýi, en moltan frá Sorpu inni­heldur 798 mg/kg. Þá sýna efna­nið­ur­stöður að magn kadmíums sé 29,7 mg/kg, en sam­kvæmt stöðlum frá Bret­landi er miðað við 1,5 mg/kg. Er því um að ræða allt að tutt­ugu sinnum meira magn. Sink mælist um 857 mg/kg en á að vera undir 800 mg/kg. Nikkel-magn er að mæl­ast 56 mg/kg en á að vera undir 50 mg/kg. 

Þung­málmar eru ekki eina vanda­málið í molt­unni, því magn plasts er langt umfram það sem staðlar segja til um. Samkvæmt rann­sóknum Sorpu er allt að 1,7 pró­sent af molt­unni plast og gler um 5,5 pró­sent af molt­unni. Ekki var mælt hversu mikið af málmum eða pappír var í molt­unni eins og á að gera og getur því verið að óhrein­inda­hlut­falli sé hærra. Samkvæmt stöðlum má moltan ein­göngu inni­halda 0,12 pró­sent plast. Er því um að ræða um 15 sinnum meira magn af plasti í molt­unni en leyfi­legt er. 

Mygla fannst í burð­ar­virki í glæ­nýrri gas- og jarð­gerð­ar­stöð Sorpu

Mynd: Heida Helga­dottir

Þegar skoðað er betur hvernig Sorpa mældi magn plasts í molt­unni kemur í ljós að ekki er um sér­stak­lega vís­inda­lega aðferð að ræða. Aðferðin fól í sér að starfs­maður Sorpu tók plast úr molt­unni með hönd­unum og þá ein­göngu plast sem er stærra en 2 mm. Er því ekk­ert plast undir þeirri stærð mælt. Gæti því plast­hlut­fallið verið enn hærra en tölur Sorpu segja til um. 

Hefði molt­unni verið dreift í íslenska nátt­úru hefði það sam­svarað að dreifa árlega 200 tonnum af plasti með molt­unni. Þá hefur einnig komið upp vanda­mál vegna magns E. Coli í molt­unni. Sýna þessar nið­ur­stöður því að umtals­vert vanda­mál er með molt­una sem Sorpa fram­leiðir og verður fyr­ir­tækið því að urða alla molt­una sem stöðin fram­leiðir.

Frá 11. mars til 12. maí hefur Sorpa urðað yfir 267 tonn af moltu sem félagið hefur fram­leitt. Engin molta sem hefur komið úr GAJA hefur stað­ist gæða­kröfur.