Afhjúpum samfélagið okkar

Und­an­farið hef ég verið við­rið­inn rann­sókn á stærsta leka trún­að­ar­gagna sem hefur átt sér stað, sem afhjúpar stór­fellda spill­ingu þvert í gegnum rík­is­stjórnir heims­ins, við­skipta­lífið, og allt. Nið­ur­stöð­urnar eru slá­andi. Þær eru líka vel þekktar.

Þetta er annar stóri lek­inn sem ég kem að með beinum hætti. Sá fyrri kom til af því að Chelsea Manning ákvað að afhjúpa skyldi tugi þús­unda stríðs­glæpa og ýmis­legt annað í leið­inni.

Sá leki var upp­hafið að iðn­væð­ingu upp­lýs­inga­leka. Lekar höfðu fram að því átt sér stað í smáum skömmtum, örfá skjöl eða í mesta lagi nokkrir kassar. Pentagon-skjölin voru stærsta und­an­tekn­ingin. Með iðn­væð­ing­unni fór að tíðkast að heilu gagna­söfnin yrðu afhjúpuð.

Meðal stórra leka má nefna Snowden-skjölin (sem sönn­uðu stór­fellt eft­ir­lit banda­ríkja­stjórnar með nær öllu mann­kyn­inu), Climategate- skjölin (sem voru um margt mis­skilin) og Stratfor-lek­inn (sem sýndi ótrú­lega spill­ingu meðal ráð­gjafa her­veld­is­ins). Það eru miklu fleiri minni lekar líka, frá upp­lýs­inga­leka úr leyni­þjón­ustu Aserbaídsj­ans yfir í Lánabók Kaup­þings.

Það sem sam­einar þetta allt er sá skiln­ingur að þessi gögn eiga erindi við almenn­ing. Það færi eng­inn heil­vita maður að leka öllum sjúkra­skrám lands. Þær koma almenn­ingi ekki við. En upp­lýs­ingar um að for­sæt­is­ráð­herra Íslands eða for­seti Rúss­lands sé að fela miklar eignir - það er aug­ljós­lega fyrir almenn­ing að vita.

En hvar endar þetta?

Eðli­leg­ast væri að sam­fé­lagið þró­ist og þrosk­ist. Að leynd­ar­mál yfir­stétt­ar­innar og stjórn­mál­anna hætti af vera leynd­ar­mál.

Þetta krefst bæði betri laga sem tryggja gagn­sæi, meiri alþjóða­sam­vinnu um að loka á ýmsa felu­staði, og betri verndar fyrir fólk eins og Edward Snowden og Chelsea Manning, sem leggja líf sitt í hættu til að upp­lýsa almenn­ing um afbrot.

Þetta þarf yfir alla að ganga. Á þriðju­dag­inn hrós­aði Barack Obama Banda­ríkja­for­seti þeim sem komu að Panama-skjöl­unum. Á meðan sat Chelsea Manning í fang­elsi og Edward Snowden í útlegð, bæði fyrir sam­bæri­legar upp­ljóstr­anir.

Hræsnin berg­mál­aði um heim allan.

Stuttu síðar birt­ist frétt sem sýndi að CIA var að nota sömu aflandseyjar og Sig­mundur Davíð til að fela eignir, stunda pen­inga­þvætti, og auðga útsend­ara sína. Þá hefur verið kátt í Hvíta hús­inu, gæti ég trúað.

Á sama tíma var Sergey Peskov, blaða­manna­full­trúi Vladimir Putins, að sverja af sér aflandseignir sínar og full­yrða að þetta væri nú bara allt eitt alls­herjar sam­særi Vest­ur­landa gegn Rúss­landi. Hann segir þetta raunar um nákvæm­lega allt sem frétt­ist af mis­gjörðum Putins.

Gagnsæi hefur þann til­gang að tryggja að fólk geti ekki mis­notað völd sín eða aðstöðu í óþökk sam­fé­lags­ins. Greitt aðgengi að upp­lýs­ingum gerir almenn­ingi kleift að taka betri ákvarð­anir. En gagn­sæi verður fyrr eða síðar að hætta að vera eitt­hvað sem kemur örsjaldan og þá í stórum skömmtum, ef vel á að vera.

Það er á ábyrgð allra að veita nægt aðhald þeim sem eru valda­meiri í sam­fé­lag­inu, að heimta að allt sé uppi á borðum.

Ef við viljum raun­veru­legt lýð­ræði er ekk­ert annað í boði en að auka á gagn­sæið, og hætta að refsa þeim sem leggja allt í söl­urnar fyrir það.