Það er engan veg­inn sjálf­gefið að lækkun skatta á banka myndi skila sér í minni vaxta­mun né að virk sam­keppni tryggi að ábati hag­ræð­ingar í banka­kerf­inu skili sér til neyt­enda. Sam­keppni á mark­aði leiðir ekki alltaf til hag­kvæm­ustu nið­ur­stöðunnar og það er bein­línis hættu­legt að láta eins og banka­rekstur lúti sömu lög­málum og annar atvinnu­rekstur. 

Þetta er á meðal þess sem fram kemur í umsögn Ásgeirs Brynjars Torfa­sonar, lekt­ors í fjármálum og reikn­ings­skilum við við­skipta­fræði­deild Háskóla Íslands, um Hvítbók um fram­tíð­ar­sýn fyrir fjár­mála­kerfið sem starfs­hópur fjár­mála­ráð­herra birti fyrir jól. Í skýrsl­unni er lagt til að skattar á fjár­mála­fyr­ir­tæki verði lækk­aðir og dregið úr eign­ar­haldi rík­is­ins.

Að mati Ásgeirs er skýrslan mótuð um of af „sterkri hug­mynda­fræði“ og hag­fræði­kenn­ingum sem biðu skipt­brot í alþjóð­lega fjár­mála­hrun­inu 2007-8. „Mikið af þessum meg­in­kenn­ingum hafa verið teknar til ræki­legrar end­ur­skoð­unar erlendis en virð­ist ekki bera mik­inn keim af þeirri nýju hugsun í hvítbókinni,“ skrifar Ásgeir. 

Hann bendir á að höf­undar hvít­bók­ar­innar noti „orð­færi hags­muna­afla af mark­aði“ þegar talað sé um „höft“ og „inn­flæð­is­höft“ í stað þess að nota hug­tök eins og sér­stök bindi­skylda sem sé einmitt „full­kom­lega eðli­legt stýritæki seðla­banka á fjárflæði til lands­ins og frá í ljósi þjóðhags­varúðar“.

Þegar rætt sé um „heil­brigt eign­ar­hald banka“ í hvít­bók­inni virð­ist vera und­ir­liggj­andi sú hug­mynd að eign­ar­hald rík­is­ins sé óheil­brigt. Í þessu sam­hengi verði að hafa í huga að sam­kvæmt skoð­ana­könnun sem Gallup fram­kvæmdi fyrir starfs­hóp­inn er meiri­hluti Íslend­inga jákvæður fyrir eign­ar­haldi rík­is­ins á bönkum.  

Mynd: Skjáskot úr Hvítbók um fram­tíð fjár­mála­kerf­is­ins

„Merkileg nið­ur­staða fæst úr könnun Gallup sem hvítbókin byggir á og sýnir að almenn­ingur, sem er bæði við­skipta­vinur allra og raun­veru­legur eig­andi tveggja bank­anna, ber ekki traust til banka en ber traust til ríkis­ins sem eig­anda,“ skrifar Ásgeir. „Hvítbókin gengur síðan þvert gegn þessum nið­ur­stöðum og fylgir tæpum 14% lands­manna í því að ganga að því sem gefnu að ríkið eigi að hætta að mestu að vera eig­andi bank­anna.“ Hann kallar eftir því að umræðan byggi á nýjustu stað­reyndum og vilja lands­manna „en ekki á gömlum kreddum“. 

Nálgast má Hvít­bók­ina um fram­tíð­ar­sýn fyrir fjár­mála­kerfið á vef Stjórn­ar­ráðs­ins.

Hér að neðan má lesa athugasemdir Ásgeirs
Brynjars Torfasonar í heild, birtar með leyfi hans:

Það ber að fagna útgáfu ítar­legrar og gagn­legrar hvítbókar um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið á Íslandi. Athuga­semdir þær sem hér eru dregnar fram til umræðu varða helstu atriði í hvítbókinni sjálfri en ekki hefur gef­ist tími til að fara yfir fylgigöng bókar­innar í átta við­aukum á net­inu.

Atriðin sem sett eru fram hér til gagnrýninnar umræðu byggja á sérfræði­þekk­ingu sem byggst hefur upp síðan ég hóf rannsóknir á banka­kerfum í upp­hafi dokt­orsnáms árið 2008. Ekki ber að túlka það sem kemur fram í þess­ari grein­ar­gerð sem end­an­legar nið­ur­stöður heldur eru athuga­semd­irnar settar fram til frek­ari umræðu og efl­ingar hennar. Það er bæði nauð­syn­legt og gagn­legt að setja hlut­ina í víðara sam­hengi til þess að dýpka umræð­una, áður en nið­ur­staða fæst.

Fylgt er númerum á helstu áherslum nið­ur­staðna við athuga­semd­irnar og byggt er á öllum köflum hvítbókar­innar. Það er rétt sem lagt er upp með í bókinni að framtíðarsýn á íslenskt fjármálakerfi þarf að byggj­ast á þremur þáttunum um gott reglu­verk og öflugt eft­ir­lit með fjármálafyr­ir­tækjum, hag­kvæmum rekstri banka og traustu eign­ar­haldi allra mik­il­vægra ein­inga á fjármálamark­aði.

Til að skapa traustan grundvöll fyrir umræðu um framtíð og stefnumörkun í þessum málefnum þarf að gæta þess að gefa sér ekki fyr­ir­fram ákveðna nið­ur­stöðu og ekki má hraða umræð­unni um svo mik­il­vægt efni. Enda hefur skap­ast ágæt reynsla við fyr­ir­liggj­andi end­ur­skipu­lagn­ingu fjármálakerf­is­ins síðast­lið­inn áratug og því ber að vanda til verka frekar en að flýta för þegar hefja á upp­stokkun á eign­ar­haldi nú eftir að breyt­ingar á reglu­verki og eft­ir­liti eru vel á veg komnar.

Enn skortir á hag­kvæmni í rekstri íslensku bank­anna. Færa má rök fyrir því að eign­ar­haldið sé traust nú um stundir þegar það er á hendi ríkis­ins sem gæta skal hags­muna okkar allra. Þó er eðli­legt að unnið sé að því að minnka það eign­ar­hald, fáist kaup­endur að hlutum í banka án þess að of mik­ill afsláttur sé veittur til að af sölu verði. Engan veg­inn er sjálfgefið að sama hlut­fall og Norðmenn byggja á sé hin rétta tala, en þó virð­ist gengið út frá þeirra 34% hlut í einum banka.

Má til að mynda benda á að breska ríkið á enn 62% í Royal Bank of Scotland en seldi í fyrra um 8% eign­ar­hlut. Miðað við þær for­sendur sem gengið er útfrá í hvítbókinni er reiknað með að selja alls 82% af eign­ar­hlut ríkis­ins í bönkunum, sem þýðir að verið er að fara að selja um helm­ing alls banka­kerfis lands­ins. Það er augljóst að hættur geta skap­ast sé verið að gera svo mikla breyt­ingu með hraði – og óvíst hvort að kaup­endur að svo stórum hluta finn­ist, nema með miklum afslætti. Fyrsta athuga­semd til umræðu er því að fara þurfi hægt í mikla eignasölu og gefa þarf góðan tíma til umræðu um stefnumörkun­ina og til und­irbúnings áður en söluferli hefst.

Helstu atriði til nánari umræðu eru eft­ir­far­andi í númer­aröð nið­ur­staðna hvítbókar:

 #1 – #3

Auðvelt er að vera sammála flestum þáttum í fyrstu þremur nið­ur­stöðum eða upp­haf­s­punkt­unum. Hvítbókin í heild varpar ágætis ljósi á stöðu og þróun fjármálakerf­is­ins, en mikið af texta hennar ber með sér sterka hug­mynda­fræði byggða á hag­fræði­kenn­ingum sem urðu fyrir töluverðu hnjaski í alþjóðlega fjármálahrun­inu sem hófst árið 2007. Mikið af þessum meg­in­kenn­ingum hafa verið teknar til ræki­legrar end­ur­skoð­unar erlendis en virð­ist ekki bera mik­inn keim af þeirri nýju hugsun í hvítbókinni. Þá vekur einnig athygli hve afmarkað efnið er við bank­ana, en fjármálakerfið þarf að fela í sér bæði lífeyr­is­sjóðina og trygg­ingafélögin ef not­aðar eru alþjóðlegar skil­grein­ingar.

#4

Merkileg nið­ur­staða fæst úr könnun Gallup sem hvítbókin byggir á og sýnir að almenn­ingur, sem er bæði við­skipta­vinur allra og raun­veru­legur eig­andi tveggja bank­anna, ber ekki traust til banka en ber traust til ríkis­ins sem eig­anda. Hvítbókin gengur síðan þvert gegn þessum nið­ur­stöðum og fylgir tæpum 14% lands­manna í því að ganga að því sem gefnu að ríkið eigi að hætta að mestu að vera eig­andi bank­anna. Það verður að ræða um traust til fjármálakerf­is­ins í sam­hengi við þá stað­reynd að mik­ill meiri­hluti lands­manna treystir ríkinu sem eig­anda þess. Það þarf að ræða um þetta traust, en ekki byggja á van­trausti eða því að spill­ing skap­ist með ríkið sem eig­anda, þó það hafi mögulega verið raunin fyrir um tveimur áratugum áður en bankar voru síðast seldir. Það er ekk­ert sem bendir til þess að síðast­lið­inn áratug hafi stjórnmálamenn verið að skipta sér af banka­rekstri þó hann hafi að tveimur þriðju hlutum verið í eigu ríkis­ins. Þarna þarf umræðan að fara fram með opnum huga og byggj­ast á nýjustu stað­reyndum og vilja lands­manna en ekki á gömlum kreddum.

#5

For­sendan sem gefin er í þess­ari nið­ur­stöðu bygg­ist á því að virk sam­keppni eigi sér stað á banka­mark­aði, en þar ber að hafa í huga að bankar fram­leiða sína pen­inga til útlána og er rekstr­inum því allt öðruvísi farið en hjá hefð­bundnum fyr­ir­tækjum. Verð­myndun á sér ekki stað eins og á einföldum vörum út frá fram­boði, eft­ir­spurn og gæðum. Mörg merki eru einnig um að banka­mark­að­ur­inn sé fákeppn­is­mark­aður og hag­ræð­ing skili sér ekki í bættum kjörum til neyt­enda. Þessi atriði þarf að taka með inn í umræðu um framtíð fjármálakerf­is­ins.

#6

Fjártækni getur verið enn frek­ari ástæða fyrir því að ríkið eigi einmitt að eiga t.d. einn banka að fullu, til að tryggja örugga greiðslu­miðlun í land­inu. Svo má einnig hugsa sér að Seðla­bank­inn eða dótturfélög hans reki grund­vallar inn­viði, sérstak­lega þegar horft er til yfir­vof­andi nýjunga eins og raf-króna. Viss rök eru fyrir því að óvissan sem nýjung­unum fylgir styrki þá hug­mynd að einn banki sé nánast alfarið í eigu ríkis­ins á meðan og neyt­endur geta þá valið hvernig þeir skipti við­skiptum sínum á milli fjármálafyr­ir­ækja. Fjölbreytni í formi eign­ar­halds getur þar aukið öryggi.

#7 – #13

Þrátt fyrir að nýtt reglu­verk feli í sér miklar umbætur í ljósi síðustu fjármálakreppu, þá er alveg ljóst að ríkið, hvort sem það er eig­andi eða ekki, mun þurfa að koma kerf­is­lega mik­il­vægum bönkum til bjargar í næsta áfalli. Þannig verður sala á eign­ar­hlut í bönkunum aldrei til þess að losa ríkið við áhættu af bönkum sem geyma inn­stæður lands­manna. Formið breyt­ist en eðlið ekki.

#14

Eðlilegt getur verið að ríkið eigi alls ekki hlut í fjárfest­inga­banka­starf­semi og má vel hugsa sér að þeir/sá banki sem er í fullri eða meiri­hluta eigu ríkis­ins dragi sig alfarið út úr þess háttar starf­semi. Það getur skapað rými fyrir mjög frjálsa sam­keppni á þeim sviðum þar sem ekki er verið að nýta sparnað almenn­ings, með inn­stæðu­trygg­ing­arábyrgð, til fjármögnunar áhættu­samra fjárfest­inga.

#15

Skilvirk banka­þjónusta og sann­gjörn kjör eru frekar óljós hugtök í hvítbókinni en ljóst er af könnun Gallups meðal almenn­ings að óánægja er mikil með þau kjör sem bjóðast og því má sjá fyrir sér að ræða þurfi eig­enda­stefnu ríkis­ins og arð­sem­is­kröfu Bankasýslunnar í ljósi hags­muna almenn­ings.

#16 – #18

Röksemd­irnar sem færðar eru til skýringar á miklum vaxta­mun á Íslandi umfram önnur lönd eru ákaf­lega veikar í hvítbókinni. Ljóst er til dæmis að sú sam­keppni sem lífeyr­is­sjóðir hafa skapað á húsnæð­islánamark­aði hefur leitt til betri kjara, miklu frekar heldur en sam­keppni milli bank­anna. Hinn hái vaxta­munur á Íslandi rennir enn frekar stoðum undir þá skoðun að bank­arnir séu á fákeppn­is­mark­aði þar sem þarf ytri þrýsting og hvata til að stuðla að hag­ræð­ingu og betri kjörum. Mik­il­vægt er að átta sig á eðl­is­mun­inum og vanda þess að bera banka­rekstur saman við hvern annan rekstur en hættu­legt er að halda að sömu lögmál gildi þar, eins og fjármálahrunið sýndi.

#19

Sjálfsagt er að í litlu landi eins og okkar sé haft þétt sam­starf um samfélags­lega inn­viði. Þannig er til dæmis augljóst af reynsl­unni frá Norðurlöndunum að snjallsímagreiðslu­lausnir ná aðeins fótfestu með einum leið­andi aðila. Íslend­ingar sem voru einu sinni framar nágrannalöndunum í tækni­væð­ingu og raf­rænum greiðslum eru orðnir eft­irbátar hinna Norð­ur­land­anna núna. Þá sýnir þessi þróun einmitt að sam­keppni á mark­aði leiðir ekki ávallt til hag­kvæm­ustu nið­ur­stöðu. Það felst til dæmis mikil sóun í því að draga tvo ljósleið­ara inn í hvert hús í land­inu. Alveg eins og engum kæmi til hugar að koma á sam­keppni í vatns­veitu. Reynslan af því að selja grunn­inn­viði veitu­stofn­ana er ákaf­lega slæm á alþjóða vísu þar sem við­hald minnkar og verð hækkar við aukna arð­sem­is­kröfu. Margt er líkt í greiðslu­miðlun fjárstreymis og veitu­þjónustum fyrir gögn og vatn.

#20

Alls ekki er víst að lækkun skatta á banka skili sér í minni vaxta­mun heldur auki aðeins arð­semi til eig­enda. Verður að telj­ast eðli­legt að gæta þess að búið sé að end­ur­heimta allan þann kostnað sem samfélagið bar af fjármálahrun­inu áður en ákveðið er að lækka sérstakar opin­berar álögur á banka.

#21

Hærra eig­in­fjárhlut­fall íslenskra banka getur vel verið nauð­syn­legt og skilj­an­legt í ljósi sögunnar. Vert er að láta fjármálaeft­ir­lits­stofn­anir um að ákvarða eig­in­fjárkröfur í sam­ræmi við evrópskar reglur. Gæta þarf þess sérstak­lega að hags­muna­að­ilar á mark­aði hafi ekki of mikil ítök til að reyna að láta lækka þann viðnámsþrótt bank­anna við áföllum sem hið mikla eigið fé skapar.

Arð­sem­is­kröfu á eigin fé verður að skoða út frá því að banka­starf­semi nú um stundir er miklu líkari veitu­starf­semi og grunn­þjónusta heldur en rekstur hefð­bund­inna hlutafélaga á mark­aði. Vert er að skoða arð­sem­is­kröfur á evrópska banka í sam­an­burði við íslenska og sjá þannig sam­hengið við vaxta­mun­inn sem er einnig mjög ólíkur.

#22

Almennt er ekki eðli­legt að áhersla á skil­virkni banka bygg­ist á aðkomu stjórnvalda heldur þarf hún að koma frá stjórnum og stjórnendum í banka­kerf­inu. Ljóst er að kerfið er enn of stórt þar sem það var end­ur­reist hratt og í svip­aðri mynd inn­an­lands eftir hrun. Því getur ekki talist eðli­legt að veita skatta­lækk­anir til að leysa banka undan því að hag­ræða í sínum rekstri, meðal ann­ars með fækkun starfsfólks, eigi þeir að stand­ast erlendan sam­an­burð og nýta sér nýjungar í tækni.

#23

Áður hefur verið nefnt að margt bendir til að banka­mark­að­ur­inn ein­kenn­ist af fákeppni og því fel­ast ýmsar hæpnar for­sendur í þeim full­yrð­ingum að virk sam­keppni geti leitt til þess að ábati hag­ræð­ingar í banka­kerf­inu skili sín til neyt­enda. Ljóst er að við­horf almenn­ings í könnun­inni fyrir hvítbókina leiðir í ljós að eftir fjármálahrunið hefur bönkunum hvorki tek­ist að hag­ræða og lækka kostnað nóg né byggja upp traust. Það er ekk­ert sem bendir til að það sé vegna eign­ar­halds­ins. Enda kemur fram í könnun­inni að við­skipta­vinir bank­anna telja að eign­ar­hald ríkis­ins skapi traust.

Það neyt­enda­að­hald sem kallað er eftir getur því hugs­an­lega frekar skap­ast ef að einn bank­inn verður áfram að fullu í eigu hins opin­bera með ein­hverjum hætti. Vel mætti hugsa sér að annar bank­inn væri í sam­eig­in­legri eigu lífeyr­is­sjóða og sá þriðji skráður á hluta­bréfamark­aði, svo dæmi sé nefnt. Hættu­legt er að halda að hlutafélaga­formið sé það eina rétta og það sem að henti allri banka­starf­semi best, sérstak­lega ef vilji er til að læra af hrun­inu en ekki bara kenna öðrum um það.

#24

Stað­hæf­ingin um að lágmarks­fjöldi banka sé þrír er ekki byggð á sérstak­lega sterkum rökum. Til dæmis eru korta­fyr­ir­æki sem bjóða greiðslu­þjónustu bank­anna hérlendis tvö. Þá getur sam­ein­ing tveggja banka og sérhæf­ing mis­mun­andi þátta eins og fjárfest­inga­banka­starf­semi skapað jarð­veg fyrir fjölbreytta flóru fyr­ir­tækja á fjármálamark­að­inum af mis­mun­andi stærð – þetta þarf að ræða.

#25 – #30

Ljóst er að bæta þarf neyt­enda­vernd hérlendis, margt er hægt að gera til að efla fjármálalæsi, draga úr mik­illi notkun neyslulána og auka kostn­að­ar­vit­und. Ljóst er að mun minni hvati er hérlendis til að skipta um banka heldur en í nágrannalöndunum og getur það stafað af því að fákeppnin hér er meiri. Mjög erfitt er að hvetja til þess að fólk skipti um banka, sérstak­lega þegar þeir eru allir líkir. Inn­leið­ing á evrópskum reglum getur þó hjálpað til en skráning bank­anna á hluta­bréfamarkað er ekki líkleg ein og sér til að auka líkurnar á því að fólk skipti um banka ef marka má reynsl­una.

Rétt er að halda því til haga að fortíðar­vandi Íbúðalánasjóðs stafar af því að grafið var undan honum til að aðstoða banka við að kom­ast inn á húsnæð­islánamark­að­inn með hefð­bund­inni aðferð við einka­væð­ingu hagn­aðar en þjóðnýtingu taps. Loks er óljóst hvernig nýir fjárfest­ing­ar­sjóðir eiga að geta gert betur en núver­andi lífeyr­is­sjóðir til ávöxtunar séreign­ar­sparn­aðar. Ekki er sjálfgefið að lítil virkni verð­bréfamark­aða auk­ist við að fjölga aðilum á þeim í okkar litla landi, margt bendir reyndar til þess að lífeyr­is­sjóðirnir séu of margir hérlendis. Þetta þarf allt að skoða og ræða frekar.

#31

Það vekur athygli að í hvítbókinni er notað orð­færi hags­muna­afla af mark­aði að kalla það höft eða inn­flæð­ishöft sem er í raun full­kom­lega eðli­legt stýritæki seðla­banka á fjárflæði til lands­ins og frá í ljósi þjóðhags­varúðar. Var­huga­vert er að stefnumótun um framtíð fjármálakerf­is­ins feli í sér að taka þess háttar verk­færi úr sam­bandi en þeim var einmitt komið á í ljósi reynsl­unar af alþjóðlega fjármálahrun­inu. Þau varúðartól verða að vera fyrir hendi í verk­færakistum opin­berra aðila áfram.

#32

Nauð­syn­legt er að ræða nánar hug­myndir sem koma fram varð­andi fjármögnun og kerfi húsnæð­islána. Það sam­ræm­ist ekki hefð­bund­inni varkárri banka­starf­semi að lána við­skipta­vinum sem þú þekkir ekki. Þannig virð­ist hug­myndin um að skylda alla lífeyr­is­sjóði til að lána hverjum sem er en ekki bara sínum sjóðsfélögunum var­huga­verð við fyrstu sýn hið minnsta.

#33

Hug­myndin um heil­brigt eign­ar­hald banka byggir á óljósu orð­færi í hvítbók og virð­ist á köflum að und­ir­liggj­andi sé sú hug­mynd að eign­ar­hald ríkis­ins sé óheil­brigt en það er þó ekki skýrt. Ljóst er af könnun Gallups að meiri­hluti almenn­ings telur það til auk­ins trausts að ríkið eigi banka. Líti maður svo á að mark­að­ur­inn hafi rétt fyrir sér, það er að segja við­skipta­vina­mark­að­ur­inn (en ekki fjárfest­ing­ar­að­ila­mark­að­ur­inn), þá telur hann að eign­ar­hald ríkis­ins auki traust. Enda hafa ekki komið fram spill­ing­armál í tengslum við bank­ana í eigu ríkis­ins, nema þá helst þegar að vissir eign­ar­hlutir voru seldir út úr þeim, en þar hafa menn lært hratt af reynsl­unni.

#34

Óljóst er hverra hags­muna er verið að gæta með því að leggja til í hvítbók að hækka við­mið­un­armörk um hlut­falls­legt eign­ar­hald sem gera þurfi opin­ber­lega grein fyrir. Miklu eðli­legra verður að telja að horft skuli til Norð­ur­land­anna þar sem gagn­sæi eign­ar­halds er enn skýrara en hérlendis og leggja til að unnið verði í þá átt hér frekar en að horfa til baka til óljósra eig­in­legra raun­veru­legra eig­anda. Óhjákvæmi­legt er annað en að ítreka að í tillögum hvítbókar virð­ist horft fram­hjá síðustu skýrslu Rannsóknar­nefndar Alþingis frá 2017 um mis­bresti við síðustu einka­væð­ingu.

#35

Fjölbreytt eign­ar­hald felst ekki einvörðungu í þeirri hug­mynd að hafa alla þrjá stóru banka lands­ins skráða á litlum hluta­bréfamark­aði. Fjölbreytni eign­ar­halds getur líka falist í því að einn banki væri í eigu sjálfs­eign­ar­stofn­unar og/eða mögulega ein­hvers konar þjóðar­auð­linda­sjóðs (e. Sover­eign Wealt Fund), annar banki eða sami gæti verið samfélags­banki eða spari­sjóður á landsvísu, o.s.frv. Þessar hug­myndir og fleiri verður að ræða áfram varð­andi fjölbreytt eign­ar­hald.

#36

Hvítbókin virð­ist horfa fram hjá ýmsum grund­vallar breyt­ingum sem urðu við alþjóðlega fjármálahrunið. Áður var nefnt eitt dæmi um opin­bert eign­ar­hald en þau eru mörg fleiri og virð­ist sjónar­hornið sem notað var í hvítbókinni vera full þröngt. Banka­kerfi margra Evrópulanda býr ennþá við töluverða neyð­ar­að­stoð frá Evrópska seðla­bank­anum, þó það hafi ekki kom­ist beint í opin­bera eigu. Mörg Asíulönd, sem eru orð­inn einn mik­il­væg­asti þáttur hag­kerfis heims­ins, byggja miklu meira á opin­beru eign­ar­haldi á bönkum. Það er nauð­syn­legt í hinum breytta heimi eft­ir­hrunsáranna að horfa með víðara sjónar­horni á hvað getur gengið upp í veru­leika nútímans. Hugs­an­legt er að sjá fyrir sér að einn af fáum mögulegum kaup­endum banka sé ein­hver þjóðar­auð­linda­sjóður erlends ríkis og þannig geti við einka­væð­ingu í raun verið að færa eign­ar­hald grunn­þjónustu milli ríkja og þetta atriði snýst ekki bara um stað­setn­ingu höfuð­stöðva.

#37 – #39

Það virð­ist að miðað sé við prósentur frá Noregi í núver­andi stefnu stjórnvalda um eign­ar­hald banka. Það er mjög tak­mark­andi þáttur á hvítbók sem fjallar um stefnumörkun til framtíðar að snið­inn sé svo þröngur stakkur að búið sé að festa niður 34% eign­ar­hald (eða 30-40%) sem hina réttu tölu heildar eign­ar­halds og því eigi að selja helm­ing banka­kerf­is­ins óháð öllu öðru.

Bilið fyrir heild­ar­eign sem nefnt hefur verið er einnig ákaf­lega þröngt, sérstak­lega þegar að ríkið á nú tvo banka af þremur, sam­tals 100% og 98% – þarna er verið að minnka eign­ar­hlut­inn um alls 82%. Það væri æski­legra ef hægt er að hefja víðtæk­ari umræðu um hvað sé heppi­leg stærð á eign­ar­hlut. Á ríkið að eiga þriðj­ungs­hlut í tveimur bönkum eða yfir helm­ing í einum eða tveimur eða einn heilan banka, á næstu árum eða áratugum. Þetta eru hlutföll og tímabil sem vert er að ræða frekar. Auk þess sem ljóst er að ekki er mikið um kaup­endur við núver­andi aðstæður.

Ekki er heldur víst að það verð­mat sem dregið er upp í hvítbókinni sé eðli­legt. Þegar að selja á svo stóra hluti og hratt eins og lagt virð­ist upp með er hætt við að söluaf­slættir verði of miklir. Reyndar er líka vert að ræða hvort að hvítbókin feli í sér atriði sem að á vissan hátt gætu dregið niður verð­matið frekar en að sem hæst verð fáist. Ávallt þarf að gæta þess að selja ekki ríkis­eigur á und­ir­verði. Almennt þarf að vega tekjur af eignum á móti því verði sem fæst áður en ákvörðun er tekin um hvort sala sé væn­legri en áfram­hald­andi eign­ar­hald.

#40

Rétt er að benda á að þó að lagaum­gjörð einka­væð­ingar sé breytt frá því sem áður var þá eru stefnumótandi þættir við aðdrag­anda og fram­kvæmd­ina á einka­væð­ingu ekki síður mik­il­vægir. Þar skiptir miklu máli hvernig umgjörð stefnumótun­ar­innar á sér stað og að það ferli sé gagn­sætt ekki síður en sjálft einka­væð­ing­ar­ferlið. Því er mik­il­vægt að hvítbókin sé nú í umræðu­ferli gegnum samráðsgátt stjórnvalda áður en hún fer til umræðu á Alþingi. Hins vegar hefði verið betra að þættir úr öllum skýrslum Rannsóknar­nefnda Alþingis hefðu haft áhrif á gerð hvítbókar­innar en ekki bara þeirrar fyrstu frá 2010 um aðdrag­anda og fall bank­anna, auk þess sem aðeins er vísað til skýrsl­unnar um Íbúðalánasjóð frá 2013. Ekkert virð­ist byggt á skýrslum um spari­sjóðina frá 2014 eða Búnað­ar­bank­ann frá 2017.

#41

Umfjöllun hvítbókar um samfélags­banka, spari­sjóði og samfélags­leg sjónar­mið í banka­rekstri er frekar takmörkuð. Ekki er vísað til skýrslu Rannsóknar­nefndar Alþingis frá 2014 um spari­sjóðina. Vel má hugsa sér að einn af þremur bönkum á íslenska mark­aðnum verði að fullu í eigu lands­manna eða sjálfs­eign­ar­stofn­unar sem ráðstafar hagn­aði til samfélags­legra verk­efna. Það gæti stuðlað að fjölbreyttri flóru mis­mun­andi banka sem við­skipta­vinir geta valið um þjónustu frá út frá mis­mun­andi eign­ar­haldi og áherslum, frekar heldur en að sjá fyrir sér þrjá banka sem allir eru skráðir á hluta­bréfamarkað. Þýskaland, eitt öflug­asta hag­kerfi í Evrópu, byggir til dæmis á banka­kerfi sem er aðeins að hluta til með formi skráðra hlutafélaga. Þetta þarf að ræða vand­lega.

#42

Athygli vekur hve hvítbókin leggur mikla áherslu á tillögur um lækkun skatta eða opin­berra gjalda á fyr­ir­tæki á fjármálamark­aði. Það er á hendi kjörinna full­trúa að taka ákvarð­anir um skatta og þó það geti verið eðli­legt að hags­muna­samtök berj­ist fyrir lækkun gjalda þá er það tæp­lega aðal­at­riði í stefnumótun um framtíð fjármálakerf­is­ins. Sértak­lega í ljósi sögunnar og þess að enn hefur ekki allur kostn­aður þjóðfélags­ins af síðasta fjármálahruni verið end­ur­heimtur að fullu.

#43

Vel má hugsa sér að skyn­sam­legt geti verið að sam­eina bank­ana tvo sem ríkið á, að minnsta kosti má ræða þá hug­mynd til að skapa rými fyrir aukna sam­keppni. Eins má benda á að erlendis eru ræddar upp­skipt­ingar á stórum mark­aðsráðandi fyr­ir­tækjum til að stuðla að fjölbreytt­ari flóru á mark­að­inum. Fjármálamark­aður hérlendis markast af ein­kennum fákeppni þriggja banka sem eru mjög svip­aðir og veita sam­bæri­lega þjónustu á nánast alveg sama verði. Heil­brigð sam­keppni skap­ast ekki sjálfkrafa við það að skrá þá þrjá á hluta­bréfamarkað eins og reynt var um aldamótin.

#44

Eins og bent var á hér að ofan með dæmi frá Bret­landi þá er alls ekki víst að best sé eða hægt sé að selja eign­ar­hlut í einu heilu lagi. Þá virð­ist sem gleymst hafi að horfa til nýjustu skýrslu Rannsóknar­nefndar Alþingis frá 2017 um reynsl­una af sölu á eign­ar­hlut ríkis­ins í Búnað­ar­banka til erlends banka. Þau víti eru til að var­ast. Þá liggur fyrir að reynt var af fyrri eig­endum Íslands­banka að finna erlendan kaup­anda, sem ekki tókst og því varð Íslands­banki að öðrum ríkis­banka. Hér þarf að ræða um raun­hæfar leiðir en ekki byggja á hug­mynda­fræði­legri óskhyggju.

#45

Eins og bent var á í inn­gangi þessa bréfs, og styðja má með ýmsum athuga­semdum hér að ofan, þá er mik­il­vægt að ekki sé farið of hratt í söluferl­inu. Reynslan frá því fyrir tveimur áratugum sýnir einnig að það ber að vanda til verka frekar en að hefja sölu of hratt eða bjóða of lágt verð. Heildar hags­munir frekar en hug­mynda­fræði verða að ráða för í umræð­unni um framtíð fjármálakerf­is­ins.