„Ég áskil mér allan rétt til að selja ekki næstum því strax BMW-inn sem ég er nýbú­inn að panta mér,“ sagði Bjarni Bene­dikts­son, þáver­andi þing­maður Sjálf­stæð­is­flokks­ins og fjár­festir og núver­andi fjár­mála­ráð­herra, í léttum dúr í tölvu­pósti til Einars Arnar Ólafs­sonar, vinar síns og þáver­andi starfs­manns Íslands­banka, og Hermanns Guð­munds­sonar, við­skipta­fé­laga síns, í tölvu­pósti í októ­ber árið 2005. 

Í tölvu­póst­inum, sem og fleiri tölvu­skeytum, ræddu þeir um hugs­an­leg kaup fjár­fest­ing­ar­fé­laga Eng­eyj­ar­fjöl­skyld­unnar á Toyota-umboð­inu á Íslandi, þáver­andi fjöl­skyldu­fyr­ir­tæki Páls Sam­ú­els­sonar.  Í tölvu­pósti sínum kom Bjarni með athuga­semdir um ætl­aða til­boðs­gerð fjár­festa­hóps fjöl­skyldu sinnar, sem hann stýrði ásamt Hermanni, í Toyota-umboðið og skaut þess­ari gam­an­sömu athuga­semd með inn í lok yfir­lits um skoð­anir sínar á til­boðs­gerð­inni í fyr­ir­tækið. Bíla­um­boðið var á þessum tíma til sölu eftir að Páll Sam­ú­els­son hafði átt það og rekið með far­sælum hætti í 35 ár.  

Í Glitn­is­gögn­unum, sem Stundin hefur undir höndum og sem blaðið hóf að segja frá fyrir rúmu ári síðan, er meðal ann­ars að finna marg­hátt­aðar heim­ildir um við­skipti Bjarna Bene­dikts­sonar og ætt­ingja hans á árunum fyrir banka­hrunið á Íslandi árið 2008. Þau sýna að aðkoma Bjarna að við­skipt­unum var mun meiri en áður hafði komið fram.

Sýslu­mað­ur­inn í Reykja­vík stöðv­aði umfjöllun Stund­ar­innar um Glitn­is­gögnin með lög­banni í aðdrag­anda þing­kosn­ing­anna sem fram fóru um haustið 2017. Þetta var gert að beiðni þrota­bús Glitnis banka sem taldi Stund­inni óheim­ilt að birta fréttir upp úr gögn­unum sökum banka­leyndar. Hér­aðs­dómur Reykja­víkur og Lands­réttur hafa hins vegar kveðið upp dóma þess efnis að lög­bannið stand­ist ekki lög og getur Stundin þar með haldið áfram að fjalla um umrædd gögn, rúmu ári eftir að umfjöllun var stöðvuð af sýslu­manni.

Stundin hafði sam­band við Bjarna Bene­dikts­son og bað hann um að veita blað­inu við­tal vegna umfjöll­unar um við­skipti hans og störf sem kjör­inn full­trúi árin fyrir efna­hags­hrunið. Bjarni varð ekki við þeirri beiðni. 

Glitn­is­gögnin sýna að á þessum tíma, þegar Bjarni lét orðin falla um BMW-bif­reið­ina sem hann hafði pantað, vann hann tvö störf sem bæði krefj­ast meira en 100 pró­sent vinnu­fram­lags frá fólki alla jafnan. Annars vegar þing­manns­starfið, þar sem Bjarni var meðal ann­ars for­maður alls­herj­ar­nefndar um hríð,  og hins vegar starf sem var ígildi þess að vera for­stjóri yfir einu stærsta fjár­fest­ing­ar­fé­lagi Íslands; félagi sem átti risa­stórt olíu­fé­lag, mikið magn hluta­bréfa í banka, rútu­fyr­ir­tæki, hlut í flug­fé­lagi og fleira. Ráða má af gögn­unum að Bjarni var í reynd eins konar skugga­for­stjóri yfir þessu fyr­ir­tækja­neti, mað­ur­inn sem hélt á end­anum utan um alla þræði. 

Við­skipti á gráu svæðiEinar Örn Ólafsson, starfs­maður ´Íslands­banka, átt­aði sig á því að við­skipti stjórn­ar­for­manns bank­ans sem hann starf­aði hjá gætu verið á gráu svæði og ræddi hann þetta í tölv­póstum.

Áttu, stýrðu og fengu há lán í bankanum

Á þessum tíma, síðla árs 2005, þegar þreif­ingar stóðu yfir innan ýmissa fjár­festa­hópa um mögu­leg kaup á Toyota-umboð­inu, voru föð­ur­bróðir og faðir Bjarna, Einar  og Benedikt Sveins­synir, ráð­andi hlut­hafar í Íslands­banka, auk þess sem sá fyrr­nefndi var stjórn­ar­for­maður hans.

Var það starfs­maður Íslands­banka, Einar Örn Ólafsson, sem vann að til­boð­inu fyrir þeirra hönd auk þess sem bank­inn, sem þeir stýrðu, átti að fjár­magna við­skiptin og jafn­vel vera hlut­hafi í fyr­ir­tæk­inu. Þetta kom fram í einum af þeim punktum sem Bjarni nefndi í athuga­semdum sínum um til­boðið: „Taka þarf fram að við áskiljum okkur rétt til að fá fleiri fjár­festa til liðs við okkur, hvort sem það verður bank­inn (tíma­bundið) eða aðrir aðilar. Við hyggj­umst þó klár­lega fara með meiri­hlut­ann,“ sagði Bjarni og var einnig ljóst að hann ætl­aði að stýra bíla­um­boð­inu sem stjórn­ar­maður: „Varðandi það hvernig stjórn félags­ins verður skipuð, hver verður for­maður og annað þá höfum við ekki klárað þá umræðu. Ég læt því duga að segja að það megi gera ráð fyrir því að við Hermann verðum þarna og aðrir full­trúar fjár­festa,“ sagði Bjarni. 

Eng­ey­ing­arnir voru ráð­andi eig­endur Íslands­banka, þeir stýrðu honum í gegnum stjórn hans, starfs­menn bank­ans unnu fyrir þá að til­boðum í önnur fyr­ir­tæki og bank­inn lán­aði þeim pen­inga til að fjár­magna fyr­ir­tækja­kaup sín.

Misnotkun eigenda banka sem forsenda hrunsins

Í skýrslu rann­sókn­ar­nefndar Alþingis er rakið að fjár­fest­ing­ar­fé­lög bræðr­anna Einars og Bene­dikts Sveins­sona, sem Bjarni Bene­dikts­son stýrði að hluta til, hafi verið með hæst lán hjá Íslands­banka á þeim tíma sem þeir voru ráð­andi hlut­hafar bank­ans eða í árs­lok 2006.  „Sem hlut­fall af eig­in­fjár­grunni bank­ans fóru heild­ar­út­lán Glitnis til hóps­ins hæst í yfir 20% í byrjun árs 2006 og voru tæp 15% við fall bank­ans,“ segir í skýrsl­unni en á þessum tíma var hóp­ur­inn með lán hjá Glitni upp á ríf­lega 400 millj­ónir evra, rúm­lega 40 millj­arða króna. Þetta var 5 pró­sentu­stigum undir lög­bundnu, heim­il­uðu hámarki lána til ein­stakra fyr­ir­tækja­hópa eins og fjár­fest­ing­ar­fé­laga Eng­ey­ing­anna líkt og nefnt er í skýrsl­unni: „Reglunum er ætlað að koma í veg fyrir kerf­is­á­hættu sem lýsir sér í því að fjár­hags­leg vand­ræði eins við­skipta­vinar, eða fleiri inn­byrðis tengdra við­skipta­vina, hafi í för með sér fjár­hags­leg vand­ræði við­kom­andi fjár­mála­fyr­ir­tækis. Til þess að ná þessu mark­miði var fjár­mála­fyr­ir­tækjum óheim­ilt að stofna til áhættu gagn­vart einum við­skipta­vini, eða hópi við­skipta­vina sem eru inn­byrðis tengdir á ákveð­inn hátt, umfram 25% af eig­in­fjár­grunni þess á hverjum tíma.“

Þessar lán­veit­ingar til eig­enda íslensku bank­anna áttu stóran þátt í að veikja íslensku bank­ana sam­kvæmt nið­ur­stöðum rann­sókn­ar­nefnd­ar­innar á sínum tíma eins og segir í nið­ur­stöðukafla skýrsl­unnar:  „Sam­þjöppun áhættu hjá íslensku bönk­unum var orðin hættu­lega mikil þó nokkru fyrir fall þeirra. Bæði á það við um lán­veit­ingar til ákveð­inna hópa innan hvers banka en jafn­framt mynd­uðu sömu hópar stórar áhættur í fleiri en einum banka. Af þeim sökum varð kerf­is­leg áhætta vegna útlána veru­leg,“ segir í skýrsl­unni. 

„Ég vildi láta þig vita af þessu, því ég 
hygg að þetta geti verið á gráu svæði“

Útlán til eig­enda Íslands­banka, síðar Glitnis, urðu vissu­lega enn meiri eftir að Eng­ey­ing­arnir og við­skipta­fé­lagar misstu yfir­ráðin yfir bank­anum til Jóns Ásgeirs Jóhann­es­sonar og Baugs um vorið 2007, enda nefnir rann­sókn­ar­nefndin Baug sér­stak­lega í nið­ur­stöðukafla sínum, en útlán til fjár­fest­ing­ar­fé­laga Eng­ey­ing­anna voru samt mjög mikil alveg fram að banka­hrun­inu, meðal ann­ars vegna þess að þeir héldu eftir eigna­hlut í bank­anum í gegnum félagið Þátt International. Hluta­bréf þessa félags í Glitni voru end­ur­fjár­mögnuð af bank­anum með 10 millj­arða króna láni í febr­úar árið 2008 í gegnum félagið Vafning og fékkst þetta lán aldrei greitt til baka. Áhætta Íslands­banka, síðar Glitnis, af lán­veit­ingum til fjár­fest­inga­fé­laga Eng­ey­ing­anna var hins vegar alltaf mikil, alveg fram að banka­hrun­inu, þar sem hrun fjár­fest­ing­ar­fé­laga þeirra eins og Þáttar International hefði getað skaðað bank­ann. 

Viðskipti á „gráu svæði“

Vegna þessa eign­ar­halds Einars Sveins­sonar og Eng­eyj­ar­fjöl­skyld­unnar á Íslands­banka um það leyti sem þeir ætl­uðu að bjóða í bíla­um­boðið Toyota árið 2005 taldi Einar Örn Ólafsson að það gæti verið á „gráu svæði“ fyrir bank­ann að félag í eigu Einars Sveins­sonar, stjórn­ar­for­manns bank­ans, væri meðal til­boðs­gjafa í bíla­um­boðið. Hafði Einar Örn af þessu áhyggjur og til­kynnti þetta til yfir­lög­fræð­ings bank­ans, Einars Páls Tamimi. „[É]g hef verið að vinna fyrir Bíla­naust að til­boði þeirra í Toyota umboðið. Nú, á síð­ari stigum, stefnir í að félag í eigu Einars Sveins­sonar verði meðal til­boðs­hafa. Ég vildi láta þig vita af þessu, því ég hygg að þetta geti verið á gráu svæði m.v. vinnu­reglur bank­ans,“ sagði Einar Örn. 

Einar Örn hafði hins vegar ekki svo miklar áhyggjur af þessu þar sem það var ekki Einar Sveins­son sem leiddi fjár­festa­hóp­inn sem ætl­aði að kaupa Toyota-umboðið heldur Bjarni Bene­dikts­son og Hermann Guð­munds­son. „En við [Einar Sveins­son] höfum ekki hist eða tal­ast vegna máls­ins og ég hef engar efa­semdir um að málið verði, hér eftir sem hingað til, alfarið í höndum Bjarna Ben og Hermanns, svona gagn­vart mér og bank­anum,“ sagði Einar Örn.