Dauðsföll af völdum sjálfsvíga hafa verið ríflega tvöfalt fleiri hér á landi en af völdum umferðarslysa. Tryggja þarf lágmarks biðtíma eftir sérfræðiþjónustu og stuðning við fólk sem hefur lent í erfiðum áföllum. Þetta segir í skýrslu starfshóps sem unnið hefur tillögur að aðgerðaáætlun til að fækka sjálfsvígum á Íslandi og kynnt var heilbrigðisráðherra í gær.

„Um er að ræða umfangsmikinn lýðheilsuvanda sem hefur í för með sér mikinn tilfinningalegan skaða fyrir einstaklinga og fjölskyldur auk efnahagslegs skaða fyrir samfélagið,“ segir í skýrslu starfshópsins. Starfshópurinn hafði það hlutverk að fara yfir gagnreyndar aðferðir til að fækka sjálfsvígum og sjálfsvígstilraunum ungmenna og velja leiðir til að innleiða hérlendis.

Í skýrslunni kemur fram að tíðni sjálfsvíga hér á landi sé lægst meðal unglinga en annars svipuð yfir öll fullorðinsárin. Því beindi starfshópurinn sjónum að æviskeiðinu í heild.  Á síðastliðnum áratug hafa flest sjálfsvíg, eða 22%, orðið í aldurshópnum 30-39 ára og svipaður fjöldi sjálfsvíga, um 16-17%, orðið í aldurshópunum 20-29 ára, 40-49 ára og 50-59 ára. 

Vinnustaðir þurfi að stuðla að geðheilbrigði

„Enda þótt sjálfsvíg geti átt sér stað í öllum fjölskyldum og í öllum þjóðfélagsstigum er áhætta meiri meðal þeirra sem búa við verri félags- og efnahagsstöðu, t.d. lægra menntunarstig og minni tekjur, heldur en hjá öðrum hópum í samfélaginu,“ segir í skýrslunni. „Tækifæri til að rækta eigin styrkleika, finna þeim uppbyggilegan farveg og leggja sitt af mörkum til samfélagsins eru einnig mikilvægir þættir í því að viðhalda góðri geðheilsu og lífsgæðum. Því skiptir miklu máli að allir íbúar á Íslandi hafi aðgengi að menntun og að félagslegar hindranir á borð við fötlun, aldurstakmarkanir, búsetu eða efnahag hindri ekki skólagöngu.“

Í skýrslunni er sérstaklega fjalla um mikilvægi góðs aðgengis að geðheilbrigðisþjónustu og nauðsyn þess að setja viðmið um hversu langur biðtími eftir þjónustu er ásættanlegur fyrir börn og fullorðna. Með sama hætti beri að tryggja að viðkomandi einstaklingur fái nauðsynlegan stuðning meðan á biðtíma stendur. 

Þá beinir starfshópurinn sjónum sínum að vinnustöðum og heilbrigðu starfsumhverfi. „Aðstæður á vinnustað geta ýmist stuðlað að aukinni vellíðan, jákvæðum félagstengslum og betri lífsgæðum eða verið uppspretta óhóflegs álags, togstreitu og vanlíðunar,“ segir í skýrslunni. „Brýnt er að stjórnendur jafnt sem starfsmenn séu meðvitaðir um hvaða þættir stuðla að geðheilbrigði á vinnustað ásamt því hvernig rétt sé að bregðast við geðrænum vanda meðal starfsmanna.“

Áhættuhópar þurfi aðstoð

Áföll í bernsku og erfið uppvaxtarskilyrði auka líkur fólks á geðrænum erfiðleikum á fullorðinsárum, að sögn starfshópsins. „Því er mikilvægt að vinna að því að skapa börnum og ungmennum heilbrigð uppvaxtarskilyrði og stuðla að því að þau verði ekki fyrir ofbeldi eða vanrækslu í uppvexti,“ segir í skýrslunni. „Með sama hætti er nauðsynlegt að tryggja börnum skilning og nauðsynlegan stuðning þegar þau verða fyrir áföllum í uppvexti sínum.“

Þá segir að fyrri sjálfsvígstilraunir séu áreiðanlegasti forspárþáttur sjálfsvíga. Því sé mikilvægt að fylgja eftir þeim sem gera tilraunir til sjálfsvíga og bjóða gagnreynda aðstoð. „Jafnframt er mikilvægt að beina sjónum sérstaklega að áhættuhópum, s.s. fólki með geð- og þroskaraskanir, karlmönnum, miðaldra konum með þunglyndi og/eða áfallasögu, fólki með fíknivanda, föngum, hælisleitendum, hinsegin ungmennum, aðstandendum þeirra sem framið hafa sjálfsvíg o.fl.“

Loks kemur fram að meiri líkur séu á sjálfsvígum og sjálfsvígstilraunum meðal þeirra, sem hafa misst nákomna í sjálfsvígum, heldur en annarra hópa. Sjálfsvíg innan samfélags, s.s. skóla eða bæjarfélags, geti aukið líkur á því að fleiri stytti sér aldur.

Stjórnvöld viðhaldi núverandi stefnu í áfengi- og vímuefnamálum

„Misnotkun áfengis og annarra vímuefna hefur neikvæð áhrif á geðheilsu og eykur sjálfsvígshættu,“ segir í skýrslunni. „Slík neysla dregur úr dómgreind og hömlum sem eykur hættu á sjálfsvígum og sjálfsvígstilraunum í rauntíma. Langvarandi neysla og fíkn hefur einnig neikvæð áhrif á lífsgæði, námsástundun, atvinnuþátttöku og fjölskyldutengsl, sem ýtir enn frekar undir vonleysi og sjálfsvígshættu. Þá er þekkt að neysla vímuefna, svo sem kannabis geti ýtt undir einkenni geðrofasjúkdóma. Því er brýnt að íslensk stjórnvöld haldi sig við ábyrga stefnu á sviði áfengis, kannabis og annarra vímuefna m.a. með takmörkun á aðgengi og banni við markaðssetningu á áfengi.“

Starfshópurinn segir fjölda rannsókna sýna orsakasamhengi á milli áfalla, einkum áfalla í æsku og fíknivanda. Um 30-50% þeirra sem eigi við vanda vegna notkunar áfengis eða annarra vímuefna að stríða greinist einnig með áfallastreituröskun.

„Norðmenn hafa m.a. náð góðum árangri við að fækka sjálfsvígum með því að girða af brýr og há mannvirki,“ segir í skýrslunni. „Hér á landi eru algengustu aðferðir til sjálfsvíga, henging, ofskammtur lyfja og notkun skotvopna og því sérstaklega mikilvægt að beina sjónum að viðeigandi þáttum í því samhengi.“