Dauðs­föll af völdum sjálfs­víga hafa verið ríf­lega tvö­falt fleiri hér á landi en af völdum umferð­ar­slysa. Tryggja þarf lág­marks bið­tíma eftir sér­fræði­þjón­ustu og stuðn­ing við fólk sem hefur lent í erf­iðum áföllum. Þetta segir í skýrslu starfs­hóps sem unnið hefur til­lögur að aðgerða­á­ætlun til að fækka sjálfs­vígum á Íslandi og kynnt var heil­brigð­is­ráð­herra í gær.

„Um er að ræða umfangs­mik­inn lýð­heilsu­vanda sem hefur í för með sér mik­inn til­finn­inga­legan skaða fyrir ein­stak­linga og fjöl­skyldur auk efna­hags­legs skaða fyrir sam­fé­lagið,“ segir í skýrslu starfs­hóps­ins. Starfs­hóp­ur­inn hafði það hlut­verk að fara yfir gagn­reyndar aðferðir til að fækka sjálfs­vígum og sjálfs­vígstil­raunum ung­menna og velja leiðir til að inn­leiða hér­lendis.

Í skýrsl­unni kemur fram að tíðni sjálfs­víga hér á landi sé lægst meðal ung­linga en ann­ars svipuð yfir öll full­orð­ins­árin. Því beindi starfs­hóp­ur­inn sjónum að ævi­skeið­inu í heild.  Á síð­ast­liðnum ára­tug hafa flest sjálfs­víg, eða 22%, orðið í ald­urs­hópnum 30-39 ára og svip­aður fjöldi sjálfs­víga, um 16-17%, orðið í ald­urs­hóp­unum 20-29 ára, 40-49 ára og 50-59 ára. 

Vinnustaðir þurfi að stuðla að geðheilbrigði

„Enda þótt sjálfs­víg geti átt sér stað í öllum fjöl­skyldum og í öllum þjóð­fé­lags­stigum er áhætta meiri meðal þeirra sem búa við verri félags- og efna­hags­stöðu, t.d. lægra mennt­un­ar­stig og minni tekjur, heldur en hjá öðrum hópum í sam­fé­lag­inu,“ segir í skýrsl­unni. „Tækifæri til að rækta eigin styrk­leika, finna þeim upp­byggi­legan far­veg og leggja sitt af mörkum til sam­fé­lags­ins eru einnig mik­il­vægir þættir í því að við­halda góðri geð­heilsu og lífs­gæðum. Því skiptir miklu máli að allir íbúar á Íslandi hafi aðgengi að menntun og að félags­legar hindr­anir á borð við fötlun, ald­urs­tak­mark­anir, búsetu eða efna­hag hindri ekki skóla­göngu.“

Í skýrsl­unni er sér­stak­lega fjalla um mik­il­vægi góðs aðgengis að geð­heil­brigð­is­þjón­ustu og nauð­syn þess að setja við­mið um hversu langur bið­tími eftir þjón­ustu er ásætt­an­legur fyrir börn og full­orðna. Með sama hætti beri að tryggja að við­kom­andi ein­stak­lingur fái nauð­syn­legan stuðn­ing meðan á bið­tíma stendur. 

Þá beinir starfs­hóp­ur­inn sjónum sínum að vinnu­stöðum og heil­brigðu starfs­um­hverfi. „Aðstæður á vinnu­stað geta ýmist stuðlað að auk­inni vellíðan, jákvæðum félags­tengslum og betri lífs­gæðum eða verið upp­spretta óhóf­legs álags, tog­streitu og van­líð­unar,“ segir í skýrsl­unni. „Brýnt er að stjórn­endur jafnt sem starfs­menn séu með­vit­aðir um hvaða þættir stuðla að geð­heil­brigði á vinnu­stað ásamt því hvernig rétt sé að bregð­ast við geð­rænum vanda meðal starfs­manna.“

Áhættuhópar þurfi aðstoð

Áföll í bernsku og erfið upp­vaxt­ar­skil­yrði auka líkur fólks á geð­rænum erf­ið­leikum á full­orð­ins­árum, að sögn starfs­hóps­ins. „Því er mik­il­vægt að vinna að því að skapa börnum og ung­mennum heil­brigð upp­vaxt­ar­skil­yrði og stuðla að því að þau verði ekki fyrir ofbeldi eða van­rækslu í upp­vexti,“ segir í skýrsl­unni. „Með sama hætti er nauð­syn­legt að tryggja börnum skiln­ing og nauð­syn­legan stuðn­ing þegar þau verða fyrir áföllum í upp­vexti sínum.“

Þá segir að fyrri sjálfs­vígstil­raunir séu áreið­an­leg­asti for­spár­þáttur sjálfs­víga. Því sé mik­il­vægt að fylgja eftir þeim sem gera til­raunir til sjálfs­víga og bjóða gagn­reynda aðstoð. „Jafn­framt er mik­il­vægt að beina sjónum sér­stak­lega að áhættu­hópum, s.s. fólki með geð- og þroskarask­anir, karl­mönnum, mið­aldra konum með þung­lyndi og/eða áfalla­sögu, fólki með fíkni­vanda, föngum, hæl­is­leit­endum, hinsegin ung­mennum, aðstand­endum þeirra sem framið hafa sjálfs­víg o.fl.“

Loks kemur fram að meiri líkur séu á sjálfs­vígum og sjálfs­vígstil­raunum meðal þeirra, sem hafa misst nákomna í sjálfs­vígum, heldur en ann­arra hópa. Sjálfs­víg innan sam­fé­lags, s.s. skóla eða bæj­ar­fé­lags, geti aukið líkur á því að fleiri stytti sér aldur.

Stjórnvöld viðhaldi núverandi stefnu í áfengi- og vímuefnamálum

„Mis­notkun áfengis og ann­arra vímu­efna hefur nei­kvæð áhrif á geð­heilsu og eykur sjálfs­vígs­hættu,“ segir í skýrsl­unni. „Slík neysla dregur úr dóm­greind og hömlum sem eykur hættu á sjálfs­vígum og sjálfs­vígstil­raunum í raun­tíma. Langvar­andi neysla og fíkn hefur einnig nei­kvæð áhrif á lífs­gæði, náms­á­stundun, atvinnu­þátt­töku og fjöl­skyldu­tengsl, sem ýtir enn frekar undir von­leysi og sjálfs­vígs­hættu. Þá er þekkt að neysla vímu­efna, svo sem kanna­bis geti ýtt undir ein­kenni geð­rofa­sjúk­dóma. Því er brýnt að íslensk stjórn­völd haldi sig við ábyrga stefnu á sviði áfengis, kanna­bis og ann­arra vímu­efna m.a. með tak­mörkun á aðgengi og banni við mark­aðs­setn­ingu á áfengi.“

Starfs­hóp­ur­inn segir fjölda rann­sókna sýna orsaka­sam­hengi á milli áfalla, einkum áfalla í æsku og fíkni­vanda. Um 30-50% þeirra sem eigi við vanda vegna notk­unar áfengis eða ann­arra vímu­efna að stríða grein­ist einnig með áfallastreituröskun.

„Norðmenn hafa m.a. náð góðum árangri við að fækka sjálfs­vígum með því að girða af brýr og há mann­virki,“ segir í skýrsl­unni. „Hér á landi eru algeng­ustu aðferðir til sjálfs­víga, heng­ing, ofskammtur lyfja og notkun skot­vopna og því sér­stak­lega mik­il­vægt að beina sjónum að við­eig­andi þáttum í því sam­hengi.“