Biskup: Ekki siðferðilega rétt að afhjúpa sannleikann með stolnum gögnum

Biskup Íslands, Agnes M. Sig­urð­ar­dóttir, seg­ist ekki sam­mála því að allt sé leyfi­legt í leit­inni að sann­leik­anum. „Mér finnst til dæmis ekki sið­ferði­lega rétt að stela gögnum og fara á bak við fólk til að afhjúpa mál og leiða sann­leik­ann í ljós,“ segir séra Agnes í við­tali í Morg­un­blað­inu í dag. Ummælin koma í kjöl­far lög­banns sem Sýslu­mað­ur­inn á höf­uð­borg­ar­svæð­inu setti á frétta­flutn­ing Stund­ar­innar og Reykja­vík Media upp úr gögnum sem sýna fram á tengsl við­skipta og stjórn­mála í til­felli Bjarna Bene­dikts­sonar, nú for­sæt­is­ráð­herra, í aðdrag­anda hruns­ins. Lög­bannið var sett að beiðni Glitnis Holdco, eign­ar­halds­fé­lags um eignir hins fallna banka Glitnis, síð­ast­lið­inn mánu­dag og mun félagið höfða stað­fest­ing­ar­mál fyrir Hér­aðs­dómi Reykja­víkur í dag.

Fjöl­margir hafa for­dæmt lög­bannið, þar á meðal for­menn flestra stjórn­mála­flokka hér á landi, Blaða­manna­fé­lag Íslands og Öryggis- og sam­vinnu­stofnun Evrópu (ÖSE). 

Í við­tal­inu seg­ist Agnes meðal ann­ars ótt­ast að alþing­is­kosn­ing­arnar um næstu helgi skili okkur ekki ein­hverju nýju nema menn átti sig á því að það þurfi að taka sinna­skiptum. Þá segir hún að sið­bót í íslensku þjóð­lífi ætti að fel­ast í end­ur­nýjun á þeim gildum sem við höfum reitt okkur á í ald­anna rás og hafa verið sið­ferði­legur grunnur lífs­við­horfa okkar. „Ein leið til að kom­ast að rót vand­ans er að greina hann, draga sann­leik­ann fram í hverju máli og núll­stilla hlut­ina,“ segir Agnes, en segir hins vegar ekki allt leyfi­legt í sann­leiks­leit­inni og að ekki sé sið­ferði­lega rétt að afhjúpa sann­leik­ann með stolnum gögnum.  

Uppljóstrarar gegni mikilvægu hlutverki

Í flestum lýð­ræð­is­ríkjum eru laga­á­kvæði sem vernda heim­ild­ar­menn og upp­ljóstr­ara, meðal ann­ars í málum þar sem stolin gögn varpa ljósi á sann­leik sem á erindi til almenn­ings. Fjölmörg dæmi eru um að stolin gögn, sem lekið er til fjöl­miðla, hafi varpað ljósi á áður óþekktan sann­leik. Frægasta dæmið er lík­lega mál Edwards Snowden sem árið 2013 lak trún­að­ar­gögnum frá Þjóðar­ör­ygg­is­stofnun Banda­ríkj­anna, NSA, til fjöl­miðl­anna The Guardian og The Washington Post. Gögnin afhjúp­uðu umfangs­miklar per­sónunjósnir banda­rískra yfir­valda á fólki í gegnum netið, meðal ann­ars með því að safna vina­listum og skila­boðum í gegnum vin­sæla tölvu­þjón­ustu­að­ila á borð við Gmail og Facebook. Gagna­söfn­unin byggði ekki á laga­legum grunni og vakti málið heims­at­hygli. 

Frumvarp um miðlun upp­lýs­inga og vernd upp­ljóstr­ara var lagt fram á Alþingi árið 2015. Í grein­ar­gerð með frum­varp­inu sagði meðal ann­ars að skoð­ana- og tján­ing­ar­frelsið væri í flokki elstu og mik­il­væg­ustu rétt­inda þegn­anna og væru óum­deil­an­lega ein af und­ir­stöðum lýð­ræð­is­þjóð­fé­lags. „Í íslensku þjóð­fé­lagi hafa upp­ljóstr­arar einnig gegnt mik­il­vægu hlut­verki við að koma upp­lýs­ingum um mis­gerðir sem varða almanna­hags­muni á fram­færi. Þess konar mál koma reglu­lega til umræðu í þjóð­fé­lag­inu fyrir til­stilli fjöl­miðla. Slík mál geta átt brýnt erindi til almenn­ings en minna hefur þó farið fyrir umfjöllun um afleið­ingar umfjöll­un­ar­innar fyrir þann sem miðl­aði upp­lýs­ing­unum til fjöl­miðla, þ.e. fyrir upp­ljóstr­ar­ann. Algengt er að þar hafi verið um að ræða starfs­mann hlut­að­eig­andi fyr­ir­tækis eða stofn­unar eða mann með öðrum hætti nátengdan þeirri starf­semi sem upp­lýs­ing­arnar varða í hvert sinn. Einnig er mjög algengt að starfs­maður sé lát­inn gjalda fyrir upp­ljóstr­un­ina, svo sem að hann missi í kjöl­farið starf sitt. 

Fyrr­greindar afleið­ingar upp­ljóstr­unar fyrir upp­ljóstr­ar­ann, og aðrar verri, hafa eðli máls­ins sam­kvæmt kæl­ing­ar­á­hrif (e. chilling effects) á miðlun upp­lýs­inga sem þess­ara þar sem upp­ljóstr­arar hljóta að veigra sér við að koma upp­lýs­ingum á fram­færi af ótta við afleið­ing­arnar. Þeir eru einnig oft bundnir laga­legum eða samn­ings­bundnum trún­aðar- og þagn­ar­skyldum gagn­vart vinnu­veit­anda sínum og gætu jafn­framt átt á hættu að þurfa að sæta afleið­ingum upp­ljóstr­unar sam­kvæmt því. Þá geta refsi­á­kvæði átt við þegar þagn­ar­skyldu- eða trún­að­ar­skyldu­á­kvæði laga eru brotin. 

Af sam­bæri­legum ástæðum hefur verið lögð áhersla á vernd upp­ljóstr­ara á vett­vangi alþjóða­stofn­ana auk þess sem fjölda­mörg ríki hafa þegar breytt lögum eða hafið slíkt ferli til verndar upp­ljóstr­urum með það að mark­miði að hvetja ein­stak­linga til að miðla upp­lýs­ingum um mis­gjörðir,“ sagði meðal ann­ars í grein­ar­gerð með frum­varp­inu. 

Þess má geta að frum­varpið var sent til alls­herjar- og mennta­mála­nefndar eftir fyrstu umræðu á Alþingi, en komst ekki lengra og var því ekki sam­þykkt sem lög.