Í grein í Heimildinni 17. þessa mánaðar, Kerecis: Úti er ævintýri, fjallaði ég um sölu á Kerecis til danska félagsins Coloplast. Í færslu á Facebook lætur Hjálmar Gíslason það fara í taugarnar á sér að ég „skuli kjósa að skrifa grein sem svona augljóslega er sett fram til að vera í besta falli villandi“ þótt hann ekkert fundið í henni sem sé bersýnilega rangt. Þetta endurtekur hann í morgunútvarpi RÚV 23. mars. Það er auðvitað álitamál hvort ástæða sé til að svara athugasemdum sem byggðar eru á tilfinningum og afbökunum. Það sem Hjálmar leggur til mála hefur jafnan verið vel hugsað og rökstutt. Þau frávik frá því sem fram koma í máli hans að þessu sinni hafa leitt til þess að aðrir hafa tekið undir og aukið við rangar staðhæfingar hans. Leyfi ég mér því að leiðrétta nokkur atriði. 

Sú staðhæfing að grein mín sé „greinilega ekki skrifuð til að gera mikið úr frumkvöðlastarfi Kerecis eða nýsköpun almennt“ verður ekki skilin nema sem aðdróttun um hið gagnstæða og er þvert á það sem kemur fram í grein minni. Þar er í tveimur setningum vikið að þessari hlið starfseminnar. Annars vegar segir þar: „Frumkvöðlastarf Kerecis er merkt og árangursríkt.“ Og hins vegar: „Sú góða vísindastarfsemi er ekki til umfjöllunar hér heldur fjárhagslegur rammi hennar.“ Ég reikna með að flestir sem lásu grein mína án fordóma átti sig á að hún er ekki um óumdeilt ágæti frumkvöðlastarfs Kerecis heldur annað.

Í öðru lagi gerir Hjálmar mér upp þá skoðun: „að þessi greiðsla (40 mrd. kr. skattur) sé ómerkileg og einskis virði … og má … skilja sem svo að þessi greiðsla sé ekki raunveruleg.“ Ekkert í grein minni gefur tilefni til slíkra ályktana.

Í þriðja lagi eru orð Hjálmars um skattfrelsi söluhagnaðar hjá eignarhaldsfélögum ekki að fullu í samræmi við skattalög og þau áhrif sem hann telur að skattfrelsið hafi eiga sér litla stoð í veruleikanum. Skattfrelsi söluhagnaðar af hlutabréfum er skv. lögum ekki frestun háð skilyrðum um sérstaka endurfjárfestingu. Fénu má verja í hvað sem er annað en laun og arðgreiðslur til eigenda án þess að til skattlagningar komi.

Veruleg hlutabréfaeign, þ.m.t. í gegnum eignarhaldsfélög, er einungis hjá litlum hluta skattgreiðenda og sá hópur er ekki háður því að fá arð greiddan úr félagi sínu sér til framfærslu heldur safnast söluhagnaðurinn og öll ávöxtun hans upp í auknum eignum sem ganga yfirleitt að lokum óskattaður til erfingjanna. Reikningar stórra eignarhaldsfélaga sýna að arður og söluhagnaður af hlutabréfum í félögum í framleiðslustarfsemi fer oftar en ekki til fjárfestinga í rekstri eins og bönkum, tryggingarfélögum, fasteignafélögum o.s.frv.

Áhrif af skattfrelsi söluhagnaðar eru því að mestu allt önnur en þau sem er svo fagurlega er lýst sem vinnandi fjármagni í nýsköpun. Þau eru fyrst og fremst það að flytja hagnað af atvinnurekstri skattfrjálst til eigendanna til fjárfestingar í öruggum eignum. Þetta er einn helsti drifkraftur vaxandi ójöfnuðar í eigna- og tekjuskiptingu í þjóðfélaginu og gerir það einnig að verkum að skattbyrði er meiri hjá fólki með lágar tekjur og millitekjur en hjá stóreigna- og hátekjufólki.

Þá er ástæða til að nefna að þetta fyrirkomulag brýtur gróflega gegn jafnrétti. Tekjur eru skattlagðar misjafnt eftir því hvernig þeirra er aflað og hvað þær kallast. Í því dæmi sem fjallað er um er það sérstaklega gróft. Af launum starfsmanna Kerecis er líklega greiddur milli 30 og 40% skattur, af hagnaði af fjárfestingu einstaklinga er greiddur 22% skattur en af hagnaði eigenda eignarhaldsfélaga er enginn skattur greiddur.

Með grein minni var ekki vegið að frumkvöðlastarfi Kerecis og vísindalegum árangri þess. Ég virði og skil ákvörðun frumkvöðlanna um að taka góðu tilboði sem þeir fengu fyrir störf sín. Ég gagnrýndi ekki heldur ákvörðun hluthafanna um að selja hluti sína þegar svo gott tækifæri gafst. Ég var ekki að gera lítið úr skattgreiðslu Kerecis. Það sem fyrir mér vakti var að vekja athygli á brengluðu skattalegu og lagalegu umhverfi þeirra viðskipta sem fram fóru.

Í fyrsta lagi vakti ég athygli á að eini hagnaðurinn af þeim viðskiptum sem fóru fram var af sölu hlutabréfanna. Sá hagnaður var fyrst og fremst vegna hugverkaréttindanna sem Coloplast eignaðist með kaupum á Kerecis. Fyrri hluthafar félagsins voru þeir einu sem fengu þann hagnað. Af honum greiddu þeir enga skatta ef frá eru taldir þeir einstaklingar sem voru meðal þeirra.

Í öðru lagi benti ég á að kaup Coloplast á hugverkaréttindum af Kerecis mynduðu ekki neinn raunverulegan hagnað. Hagnaður verður ekki til við að færa eign milli vasa sama eiganda en það hafði hins vegar þau áhrif að formlegur réttur til tekna af réttindunum færðist til Danmerkur frá Íslandi sem og framtíðarskattgreiðslur af þeim. Fyrir þetta greiðir Coloplast þá 40 mrd. kr. sem fara í skattgreiðslur á Íslandi en skattar þess í Danmörku lækka að sama skapi. Að öðru leyti eru þessi viðskipti bara færslur í bókhaldi.

Í þriðja lagi vakti ég athygli á því að með þessum viðskiptum hafi starfsemi sem bar góðan árangur og vonir verið bundnar við komin í flokk með stóriðju, fiskeldi, gagnaverum o.fl. í erlendri eigu sem einungis skilja hér eftir tekjur í formi launa og skatta af þeim á meðan allar tekjur af fjármagni, rekstarhagnaður, arður, söluhagnaður, vaxtatekjur og arður af náttúruauðlindum og nú hugviti rennur til erlendra eigenda fyrirtækjanna og ríkjanna sem skattleggja þau.

Það er ekki við fyrirtæki eins og Kerecis eða hluthafa þess að sakast í þessum efnum heldur stefnuleysi og aðgerðaleysi stjórnvalda áratugum saman. Með framhaldi á því verður landið að verstöð fyrir erlend stórfyrirtæki.

Höfundurinn er hagfræðingur, fyrrverandi ríkisskattstjóri og félagi í Reykjavíkurakademíunni