Á Kúbu er ógnvekjandi mannúðarástand í aðsigi. Þar búa tæplega 10 milljónir manna á eyju sem er örlítið stærri en Ísland. Trump hefur hótað ríkjum sem flytja olíu til Kúbu ofursköttum og í raun skrúfað fyrir meira en helming þeirrar orku sem landið þarf.

Fólksfjöldi hefur minnkað um 13 prósent á rúmum áratug, sem er ótrúleg fækkun. Helst er það unga fólkið sem flýr þar sem það eygir enga framtíðarvon. Covid-faraldurinn ýtti enn frekar undir fólksflóttann þegar ferðaþjónustan, helsta atvinnugreinin, hrundi.

Kúbverjar voru rétt að koma ferðaþjónustunni aftur á réttan kjöl þegar Trump sló aftur hamri sínum. Nú er ástandið svartara en það hefur verið í meira en þrjátíu ár. Ógnarstjórn stjórnvalda heimafyrir og kæfandi viðskiptabann bandarískra stjórnvalda eru að slökkva síðasta vonarneistann hjá þjóðinni.

Það sorglega við ástandið á Kúbu er að fyrir áratug var útlitið svo miklu betra. Í mars 2016 heimsótti Barack Obama Havana, en þá hafði verið þíða í samskiptum Bandaríkjanna og Kúbu og sívaxandi viðskipti í um tvö ár. Raúl Castro tók á móti Obama en ekki eldri bróðir hans, Fídel, sem dó síðar í nóvember sama ár.

Þegar Fídel afhenti Raúl völdin árið 2008 vegna veikinda var það einungis Elísabet Bretadrottning sem hafði verið þjóðarleiðtogi lengur en hann. Fídel hafði með klókindum tekist að gera Kúbu öðruvísi. Landið var áhrifamikið í alþjóðastjórnmálum langt umfram það sem fólksfjöldi, hernaðarmáttur eða efnahagur gátu staðið undir. Kúbverski herinn barðist í öðrum heimsálfum, heilbrigðiskerfið var svo öflugt að Kúba var eina landið í heiminum sem gat flutt út lækna í stórum stíl, og kúbverskir íþróttamenn sóttu gull á Ólympíuleikum og gera það enn.

Þegar Raúl tók við voru vonir bundnar við að hann myndi bæta efnahagsstjórn og lífskjör á Kúbu að fyrirmynd kommúnistaríkja í Kína eða Víetnam undir lok 20. aldar. En á daginn kom að hann skorti það sem til þurfti, m.a. þrótt, ákveðni og vilja til varanlegra breytinga. Margt bendir þó til að hann hafi reynt, meðal annars með því að minnka ríkisbáknið, segja upp hálfri milljón ríkisstarfsmanna og opna ákveðnar atvinnugreinar fyrir einkaframtaki.

Mistök Raúls lágu í því að hagkerfisbreytingum var hvorki haldið áfram né þeim sem innleiddar höfðu verið leyft að festa rætur. Veikluleg einkafyrirtæki voru ofurskattlögð og þurftu að kaupa öll aðföng af ríkisfyrirtækjum sem nutu ívilnana, einkum fyrirtækjum innan hersins sem er helsta bakland Raúls. Gríðarlegar niðurgreiðslur og misræmi í gjaldeyrisgengi giltu fyrir ólíka geira ríkisins. Til dæmis greiddi heilbrigðisgeirinn mun lægra gengi fyrir innfluttar vörur en aðrir ríkisgeirar, sem þó nutu einnig hagstæðs gengis. Almenningur þarf að versla dollara á svartamarkaði sem er í raun orðinn stærri og mikilvægari en skömmtunarkerfið og vörur í kúbverskum pesóum.

Fídel, Raúl og Diaz-Canel

Á ferð um Kúbu nýlega mátti heyra einstaklinga lýsa mikilli andúð gagnvart Raúl og núverandi stjórnvöldum. Fídel Castro naut enn virðingar af mörgum ástæðum, en meðal þeirra er stjórnarbyltingin sem hann leiddi og stjórnarhættir meðan hann var við völd. Viðmælandi lýsti því m.a. hvernig Fídel skildi að þarfir fólks í sveitum á Kúbu væru aðrar en í stórborgunum, m.a. Havana, Santiago, Camagüey og Holguín.

Eftirmaður Raúls og núverandi forseti, Miguel Díaz-Canel, virðist einnig hafa reynt að hafa áhrif á úr sér gengna kúbverska efnahagsstjórn. En svo virðist sem hann sé næstum því búinn að gefast upp. Talað er um að Raúl ráði enn bak við tjöldin og að gamlir kommar og herforingjar kæfi allar breytingar. Líklega mun það falla í skaut Díaz-Canel að reyna að semja eða reisa uppgjafarfánann nú þegar Bandaríkin eru nær algjörlega búin að einangra eyjuna og því sem næst stöðva olíuflutninga þangað.

Fjarlægðin milli Kúbu og Bandaríkjanna er einungis um 145 km, eða svipuð og akstursvegalengdin milli Keflavíkur og Hellu.

Risagranninn í norðri og ríki við Karíbahaf

Þegar Trump komst fyrst til valda árið 2017 var hann fljótur að skrúfa fyrir bætt samskipti forvera síns, Obama, við Kúbu. Verulegar hömlur voru settar á peningaflutninga og ferðalög Bandaríkjamanna til eyjarinnar, og vinsælar heimsóknir skemmtiferðaskipa voru bannaðar. Joe Biden gerði lítið og var seinn til að létta á hörðum viðskiptahömlum fyrri forsetatíðar Trumps. Biden tók Kúbu af lista ríkja sem styðja hryðjuverk, en gríðarlegar viðskiptaþvinganir fylgja slíkri skráningu. Sú afskráning tók aldrei gildi því Trump sneri henni við þegar hann komst aftur til valda á síðasta ári.

Fyrst virtist athygli Trumps helst beinast að öðru ólánsríki við Karíbahafið, Venesúela. Venesúela var helsti bakhjarl Kúbu eftir fall Sovétríkjanna. Kúba sendi lækna og öryggissérfræðinga til Venesúela í skiptum fyrir ódýra olíu og efnahagsaðstoð.

Sólin hafði ekki enn risið á þriðja degi janúar 2026 þegar sérsveitir bandaríska hersins rændu Nicolás Maduro, forseta Venesúela, á náttfötunum og fluttu hann um borð í bandaríska flugmóðurskipið Iwo Jima á Karíbahafinu (sama skip og grunlausir Íslendingar gátu heimsótt í Reykjavíkurhöfn í október 2018). 32 kúbverskir lífverðir féllu fyrir hendi sérsveita bandaríska hersins við venesúelsku forsetahöllina þá um nóttina. Vera þeirra þar sýndi e.t.v. hversu illa forseti Venesúela treysti eigin samlöndum fyrir öryggi sínu.

Eftirnafn Maduros má heimfæra á íslensku sem „þroskaður“ og er það gjarnan notað um banana sem náð hefur sínu sætasta þroskastigi áður en hann skemmist. Þegar Kúbverjar vöknuðu við þær fréttir að Maduro hefði verið rænt um nóttina var talað um að Maduro, þ.e.a.s. bananinn, hefði runnið út.

Olían klárast og ljósin slokkna

Á ferðalagi á Kúbu nýlega var augljóst að gremja gagnvart stjórnvöldum og vonleysi eyjaskeggja eru nær algjör. 95 pósent af öllu rafmagni er framleitt með olíu og gasi, og það að stærstum hluta í gömlum raforkuverum frá Sovétríkjatímanum. Um þriðjungur olíunnar er úr kúbverskum lindum. Þegar Bandaríkin rændu forseta Venesúela lokaðist á um 37 prósent af olíuinnflutningi til Kúbu. Nú virðist sem tollahótanir hafi einnig hrætt Mexíkó til hlýðni. Þar með lokast á 44 prósent innflutningsins, og þá er lítið eftir annað en innlenda olían, sem þykir verri þar sem í henni er mikið kalk úr frjósömum jarðlögum eyjunnar.

Hagkerfið á Kúbu er í skötulíki. Bílar og tæknikerfi sem notuð eru til dreifingar og kælingar á matvælum eru að minnsta kosti hálfri öld á eftir því sem gerist annars staðar í heiminum. Gömlu raforkuverin anna nú þegar ekki eftirspurn og fyrir löngu hefur þurft að skammta rafmagn og láta skilgreind svæði skiptast á að sitja í myrkri. Þegar slökkt verður alveg á þeim og bensínið á bílana klárast verður næstum eins og lífið sjálft leggist á hliðina.

Erfitt er að ímynda sér mannúðarástandið sem svo stolt og úrræðagóð þjóð sem Kúbverjar munu þurfa að takast á við. Þau sem minnst mega sín munu þjást mest; börn munu ekki geta farið í skóla þar sem hvorki verður til matur í skólamötuneytinu né heima fyrir. Nú þegar hefur verið búið að senda háskólanema heim, en reynt er að halda barnaskólum opnum.

Foreldrar utanríkisráðherra Bandaríkjanna, Marco Rubio, voru bæði fædd á Kúbu en flúðu undan ógnarstjórninni sem þar var áður en harðræði Castro-bræðra tók við eftir byltinguna 1959.

Viðskiptabann Bandaríkjanna hófst árið eftir, eða 1960, í tíð Kennedy og var orðið nær algjört árið 1962. Sama ár átti Eldflaugadeilan sér stað. Hún var milli Sovétríkjanna og Kúbu annars vegar og Bandaríkjanna hins vegar, þegar Sovétmenn beindu eldflaugum frá Kúbu að Bandaríkjunum, og heimurinn hefur aldrei fyrr né seinna verið nær kjarnorkustyrjöld.

Árið 1996 var viðskiptabannið síðan fest í sessi með Helms-Burton-lögunum í báðum deildum Bandaríkjaþings, en með þeim var valdið til að afnema bannið tekið frá forsetaembættinu.

Viðskiptabannið hefur í raun alltaf haft öfug áhrif miðað við tilætlaðan tilgang. Því var ætlað að binda enda á stjórnartíð kommúnista á Kúbu en hefur þess í stað gefið þeim auðvelda afsökun til að kenna risagrannanum í norðri um bágan efnahag.

Talið er að Rubio sé í beinum viðræðum við barnabarn Raúls Castro um framtíð landsins. Líkt og með Venesúela virðist lítið liggja fyrir um áætlanir um það sem tekur við á eftir.

Frekar en að lausn eða samningur náist milli Kúbu og Bandaríkjanna verður að teljast líklegra að stjórnvöld á Kúbu herði sultarólina enn frekar og reyni að bíða ástandið af sér, ekki ólíkt því sem gerðist þegar Sovétríkin hrundu í upphafi tíunda áratugarins og Fídel Castro lýsti yfir „sérstaka tímabilinu“ (período especial), þegar skortur, hungur og fátækt jukust gríðarlega eftir að Sovétmenn hættu að kaupa kúbverskan sykur á yfirverði og efnahagsaðstoð þeirra hvarf.

Forsetafrúin sem kostar

Eitt af vandamálum hálfkláraðra efnahagsumbóta á Kúbu síðustu nær tveggja áratuga er að þar hefur skapast yfirstétt sem réttara væri að kalla ofurstétt. Þetta er fólk sem hefur tekist að koma ár sinni vel fyrir borð í þeim fáu kimum einkageirans þar sem heimilt er að stunda viðskipti (t.d. matvöruverslanir á netinu með heimsendingu) eða innan opinberra fyrirtækja. Meðal ríkisrekinna fyrirtækja er það stærsta í eigu kúbverska hersins, eignastýringahópurinn Grupo de Administración Empresarial S.A. (GAESA) og dótturfyrirtæki hans í ferðaþjónustu, Gaviota. Talið er að umsvif GAESA nemi u.þ.b. helmingi af allri þjóðarframleiðslu Kúbu.

Venjulegir, og flestir bláfátækir, Kúbverjar eiga orðið erfitt með að sjá muninn á þessari ofurstétt og helstu leiðtogum þjóðarinnar. Gott dæmi um það er eiginkona forsetans, Lis Cuesta. Það er kannski grátbroslegt, en cuesta er sama orð og notað er í spænsku þegar sagt er að eitthvað kosti mikið. Í forsetaveislum og opinberum ferðalögum er frú Cuesta sjaldan langt undan og gegnir hinu háæruverðuga embætti forstöðumanns viðburða hjá menningarmálaráðuneytinu. Hún sér þannig formlega um að flottræfilsháttur stjórnvalda sé nægilega elegant.

Þegar frú Cuesta tilkynnti óvænt að hún væri farin að kenna menningarstjórnun í Listaháskóla Kúbu spurðu netverjar hvort ekki væri réttara að kalla námskeiðið forréttindastjórnun. Gárungar á netinu spurðu einnig hvort hún gæti kennt nemendum að þéna þúsund dollara á mettíma svo þeir gætu keypt sér fínan farsíma eins og hún notar.

Djarfur blaðamaður spurði forsetann hvers vegna forsetafrúin sæist svo oft með honum í opinberum erindagjörðum erlendis. Forsetinn lét ekki narra sig og svaraði að embætti forsetafrúar væri ekki viðurkennt á Kúbu. Fídel og Raúl Castro sinntu sínum embættisgjörðum iðulega einir. Á spænsku væri slíkt embætti kallað Primera Dama, ekki ósvipað og í Bandaríkjunum. Eftir þetta er Lis Cuesta iðulega kölluð No Primera Dama.

Eiginmaðurinn sjálfur, forsetinn, er litlu skárri. Snemma hausts á síðasta ári fór hann í heimsókn til Víetnam, Kína og Laos. Hann gat ekki flogið með almennum flugfélögum, og til ferðalagsins var leigð spænsk breiðþota sem flýgur oft sem leiguflugvél fyrir kúbverska ríkisflugfélagið. Forsetafrúin var með í för og dugleg að birta myndir af ferðalaginu á samfélagsmiðlum.

Á meðan hrynja húsin

Gott dæmi um niðurníðsluna á Kúbu er Hönnunarháskólinn í Havana (Instituto Superior de Diseño, eða ISDI). Hann var í stórri fjögurra hæða byggingu frá nýlendutímanum, miðja vegu milli gamla miðbæjarins og þess nýja. Byggingin náði yfir heilan blokkarreit með bílagötum á öllum fjórum hliðum og fallegan húsgarð í miðjunni. Þar uxu pálmatré og nemendur gátu lært í ró og næði frá þysnum sem stafaði frá gömlum, glæsilegum Ford-, Cadillac- og Chevrolet-drekum sem borgin er fræg fyrir.

Árið 2022 var ljóst að gallar í burðarvirki hússins voru orðnir það alvarlegir að loka þurfti einum væng byggingarinnar. Í lok árs 2024 var öll starfsemin flutt út. Stjórnvöld skelltu einfaldlega í lás og skildu einn best búna skóla landsins eftir án eftirlits. Verr búnir skólar í nágrenninu fengu ekki svo mikið sem einn tölvuskjá eða skólaborð úr þessari fínu stofnun, sem var að lokum rænd öllu í algjöru skeytingarleysi. Eins konar endurvinnsluhrægammar sem fara um göturnar hirtu allt sem hægt var að koma í verð. Gögn nemenda og lokaritgerðir voru brenndar úti á torgi.

Í janúar 2025 hrundi risastór veggur og byggingin hrundi loks alveg í upphafi árs 2026. Verkfræðingur hefur bent á að stór salur, sem byggður var á fjórðu hæð, hafi verið of þungur fyrir burðarvirki neðri hæða, þar sem milliloft voru að mestu úr timburbitum. Bitarnir voru flestir þá horfnir, en fjarlæging þeirra er gott dæmi um ótrúlega útsjónarsemi áðurnefndra hrægamma, sem tókst að saga í burtu svera forna þverbita, sem voru langir og um það bil eins og eldhússtóll á hæð og breidd, og koma þeim á brott, stundum á þríhjólum. Stjórnvöld höfðu ekki fyrir því að bjarga byggingunni eða svo miklu sem einum blýanti.

Skipalokanir

Kúgun og efnahagsleg óstjórn á Kúbu, ásamt misheppnuðu viðskiptabanni Bandaríkjanna, hafa leitt til örbirgðar og óhamingju á þessari fögru eyju. Nú á að ganga skrefinu lengra og stöðva olíuflutninga þangað, en kúbversk stjórnvöld og almenningur hafa áður þurft að herða sultarólina og munu nú gera það aftur. Yfirvöld til að bjarga eigin skinni, fólkið verður neytt til þess.

Kúba er stærsta eyja Karíbahafsins að flatarmáli og örlítið stærri en Ísland. Hún er af náttúrunnar hendi gædd svo miklum landkostum að hún hefur verið nefnd drottning Karíbahafsins, eða eyjan sem Guð kyssti. Þar er frjósamur jarðvegur þar sem heimsins besta tóbakslauf og ógrynni sykurreyrs vaxa, gullfallegar sólbaðstrendur með hvítum sandi og stórir flóar með þröngum innsiglingum. Spænskir nýlenduherrar nýttu flóann við Havana til að safna skipum í skipalestir áður en siglt var yfir Atlantshafið með gull nýja heimsins í fylgd spænsks herflota.

En það er liðin tíð. Gullskipin eru löngu farin og olíuskipin fá ekki að koma.