Þögnin á hafsbotni

Sex sinn­um fleiri voru drep­in með þýska far­þega­skip­inu Wil­helm Gustloff í janú­ar 1945 en fór­ust með Tit­anic. Eft­ir á var þó flest­um kapps­mál að þegja þessi mann­dráp í hel.

Þögnin á hafsbotni
Wilhelm Gustloff Á þilfari Wilhelm Gustloff var krökkt af fólki þegar tundurskeytin frá S-13 hittu skipið. Nú eru 9.000 lík horfin og þögnin ríkir á þilfarinu.

Níu þúsund og fimm hundruð manns börðust um á örlitlu svæði í sjónum. Þrjú tundurskeyti frá sovéska kafbátnum S-13 höfðu sprengt sér leið inn í skrokk hins 25.000 tonna farþegaskips Wilhelm Gustloffs.

Þetta var í lok febrúar 1945. Ég hef sagt frá aðdraganda þess í undanförnum tveim flækjusögum — frá Alexander Marinesko, skipstjóra S-13, sem yrði vafalítið dreginn fyrir herrétt þegar í land kæmi – frá Hannibals-áætlun þýskra yfirvalda sem var ætlað að flytja sem mest af þýskum hermönnum frá Eystrasaltslöndunum og Póllandi til Þýskalands svo þeir gætu haldið áfram baráttunni gegn óaflátanlegri sókn Rauða hersins þaðan.

Ískaldur vetrarsjór

Það var ekki helsta takmark Hannibals að frelsa óbreytta borgara á flótta undan hermdarverkum og hefndarþorsta sovésku hermannanna en fjöldinn allur beinlínis tróð sér um borð í skipin sem lögðu upp á síðustu stundu frá Gotenhafen (Gdynia) og um borð í Wilhelm Gustloff var raunar stór meirihluti þeirra þúsunda sem skipið flutti venjulegt fólk.

Þar á meðal þúsundir barna.

En eftir að Wilhelm Gustloff hafði marað í hálfu kafi í 40 mínútur sökk skipið og þúsundirnar svömluðu um í ísköldum vetrarsjónum og næturmyrkri 30 kílómetra norður af strönd Pomeraníu sem nú tilheyrir Póllandi.

Frá Grænlandssundi til Eystrasalts

En svo hélt fólkið sem barðist um í sjónum að það hefði dottið í lukkupottinn.

Risastór skuggi kom siglandi utan úr myrkrinu í austri, þýska beitiskipið Admiral Hipper. Fyrstu stríðsárin hafði þýska útvarpið iðulega sagt fréttir af þessu knáa og öfluga skipi sem jafnaðist á við Wilhelm Gustloff að lengd.

Það hafði tekið þátt í innrás Þýskalands í Noreg og í desember 1940 laumaðist skipið suður með Vestfjörðum út á Atlantshaf þar sem það leitaðist við að sökkva flutningaskipum sem fluttu Bretum nauðsynlegar vistir frá Ameríku. Í desember tveim árum seinna var Admiral Hipper svo kominn í Barentshaf og réðist að skipalest sem flutti Rauða hernum hergögn og vistir frá vestrænum bandamönnum.

Herskip heldur heim

Eftir það hafði beitiskipið legið að mestu í höfn í Gotenhafen og drabbast niður og í janúar 1945 var stærstur hluti áhafnarinnar settur í að grafa skotgrafir gegn aðsteðjandi sókn Rauða hersins. Þá var ákveðið að flytja skipið til viðgerða í Þýskalandi og 1.500 flóttamenn tróðu sér um borð þótt skipið væri ekki hluti af Hannibals-áætluninni.

Hipper lagði úr höfn skömmu á eftir Wilhelm Gustloff og var nú þarna kominn í kjörstöðu til þess að bjarga þúsundum skipbrotsmanna sem börðust um í sjónum. Hávær gleðióp kváðu við í sjónum þegar Hipper nálgaðist en þau breyttust jafnharðan í örvæntingarfull neyðarhróp og reiðiöskur þegar skipstjóri beitiskipsins, Hans Henigst, neitaði að gefa skipun um að stöðva siglingu sína til að bjarga fólki.

Var honum þó fullljóst hvað gerst hafði og að hann gæti bjargað þúsundum mannslífa.

Það var samt óþægilegt ef Rauði flotinn færi að hreykja sér beinlínis af því að hafa drepið þúsundir óbreyttra borgara

Forkastanleg ákvörðun  eða skiljanleg?

Frá mannúðarsjónarmiði var ákvörðun Henigsts forkastanleg en frá sjónarmiði skipstjóra á stóru herskipi var hún bæði skiljanleg og í raun sjálfsögð. Henigst mátti vita að kafbáturinn sem sökkt hafði Wilhelm Gustloff væri enn á sveimi í nágrenninu og með því að stöðva lagði hann beitiskipið sitt og alla þar um borð í gríðarlega hættu.

Henigst sigldi því hjá en svolítil huggun harmi gegn var að hann fyrirskipaði fylgdarskipi sínu, stórum tundurskeytabát að nafni T36, að verða eftir og bjarga eins mörgum skipbrotsmönnum og hægt væri. Svo fór að 536 manns var bjargað um borð í T36. Þó nokkrum var einnig bjargað um borð í tundurskeytabátinn Löwe.

En sjórinn luktist um allt að níu þúsund manns, réttláta sem rangláta, konur, börn, gamalmenni, hermenn sem húsmæður. Sögurnar sem varðveist hafa af drukknandi deyjandi fólki, þær eru ægilegar.

En örvæntingarópin hljóðnuðu að lokum þegar skipið sökk til botns á ekki nema 44 metra dýpi. Sjálft var skipið rúmir 200 metrar að lengd.

Öðru farþegaskipi sökkt

Það var ekki að ófyrirsynju að Henigst óttaðist árás. Marinesko var enn á svæðinu í kafbáti sínum S-13 og hefði vitaskuld ráðist að Admiral Hipper ef hann hefði fengið tækifæri til. Hann var kominn með „blod paa tanden“ eins og Danir segja. Það sýndi hann þann 9. febrúar þegar annað þýskt farþegaskip sem tók þátt í Hannibals-áætluninni kom fyrir sjónpípu hans.

Það var ekkert smá skip, frekar en Wilhelm Gustloff: General von Stauben, 15.000 tonna skip og um borð um 5.500 manns – þar af helmingurinn særðir hermenn. Marinesko skaut tveim tundurskeytum með nokkurra sekúndna millibili og hittu bæði mark sitt. Þetta var á mjög svipuðum slóðum og þar sem Wilhelm Gustloff sökk en þó töluvert nær landi.

Gamall tundurskeytabátur í fylgd með Steuben bjargaði um 300 manns úr sökkvandi skipinu og nálæg skip björguðu öðrum eins fjölda úr sjónum en talið er að allt að 4.500 hafi farist. Tölur um manntjón eru þó mjög á reiki, ekki síður en varðandi Gustloff.

Ægilegt manntjón

Marinesko og áhöfn hans hafði því valdið dauða hátt í 15.000 manns á tíu dögum. Langflest voru óbreyttir borgarar.

Þessi tvö stóru skip dugðu til þess að Alexander Marinesko var sá kafbátamaður í Rauða flotanum sem náði mestum árangri í stríðinu í tonnum talið. Og árangurinn dugði líka til þess að yfirvöldin hættu við að leiða hann fyrir herrétt vegna „liðhlaups“ með sænsku stúlkunni kátu sem sagði frá í grein á þessum vettvangi fyrir hálfum mánuði.

Hins vegar var eins lítið gert úr afrekum skipstjórans og kostur var. Þegar S-13 kom til hafnar var engin móttökuathöfn eins og hefð var fyrir eftir vel heppnaðan leiðangur. Marinesko fékk heiðursmerki Rauða fánans en hefði í raun mátt búast við töluvert fínni orðu.

Marinesko lækkaður í tign

Þegar stríðinu var lokið var hann lækkaður í tign og réttur og sléttur sjóliðsforingi á ný, enda sögðu aðmírálar Rauða flotans hiklaust að hann væri ekki „efni í sósíalíska hetju“.

Marinesko var þó áfram í flotanum en drykkjuskapur hans jókst og bera fór á fleiri kvillum. Afreksverki hans var lítt eða ekki haldið á lofti í áratugi eftir stríðið og voru fyrir því ýmsar ástæður.

Sovétmenn (og þeirra vestrænu bandamenn) vildu forðast að vekja samúð með Þjóðverjum yfir hinu gríðarlega mannfalli meðal óbreyttra borgara og sér í lagi ekki beina athyglinni um of að flótta Þjóðverja frá Prússlandi og Eystrasaltslöndunum undir lok stríðsins.

Marinesko hafði vissulega sýnt færni og hæfni við að „ná“ Wilhelm Gustloff en það var samt óþægilegt ef Rauði flotinn færi að hreykja sér beinlínis af því að hafa drepið þúsundir óbreyttra borgara.

Samviskuspurningar

Marinesko sjálfur glímdi við samviskuspurningar vegna þess arna en sagði ævinlega þegar Gustloff kom til tals að hann hefði einfaldlega ekki haft um neitt að velja annað en senda tundurskeyti sín af stað. Það hafði verið skylda hans sem stríðsmanns að sökkva hverju skipi óvinarins sem hann komst í færi við og hann hafi heldur ekki vitað hverjir væru um borð í Wilhelm Gustloff.

Vissulega hafi hann reiknað með því að þar væru svo og svo margir saklausir óbreyttir borgarar og þess vegna konur og börn, en þar gætu líka hafa verið þúsundir hermanna sem biðu þess eins að halda áfram baráttu sinni gegn Rauða hernum þegar til Þýskalands kæmi.

Og svo ef í harðbakkann sló, þá mátti grípa til þeirra óbilandi raka til að friða hugann að hinir „saklausu óbreyttu borgarar“ Þýskalands höfðu ekki beinlínis kvartað þegar þýskir hermenn frömdu ægileg hermdarverk á saklausum óbreyttum borgurum Sovétríkjanna eftir innrásina 1941.

Hetja Sovétríkjanna eftir 45 ár

Eftir því sem árið liðu mildaðist viðhorf yfirmanna Rauða flotans í garð hinnar óþægilegu kafbátahetju sinnar. Árið 1960 var hann aftur hækkaður upp í tign kafteins og 1963 fór loks fram móttökuathöfnin sem sleppt hafði verið á útmánuðum 1945 þegar S-13 kom til hafnar í Leníngrad eftir að hafa sökkt Wilhelm Gustloff og General von Stauben.

En þá var Marinesko dauðvona úr krabbameini og lést fáeinum mánuðum síðar.

Það var svo einn af duttlungum tilverunnar að eitt af hinum síðari verkum Mikhaíls Gorbatsjov, síðasta leiðtoga Sovétríkjanna, að veita Alexander Marinesko fulla uppreisn æru að honum látnum með því að sæma hann nafnbótinni „hetju Sovétríkjanna“ árið 1990.

Kjósa
30
Hvernig finnst þér þessi grein? Skráðu þig inn til að kjósa.

Athugasemdir

Skráðu þig inn til að skrifa athugasemd eða kjósa.
Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Heimildin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir. Hægt er að láta vita af athugasemdum með því að smella á Tilkynna.
Tengdar greinar

Flækjusagan

Hvers vegna stöðvuðust friðarviðræður Rússa og Úkraínumanna?
Flækjusagan

Hvers vegna stöðv­uð­ust frið­ar­við­ræð­ur Rússa og Úkraínu­manna?

Fyrstu vik­urn­ar eft­ir inn­rás Rússa í Úkraínu 24. fe­brú­ar 2022 áttu samn­inga­menn ríkj­anna við­ræð­ur um frið­ar­samn­inga sem virt­ust á tíma­bili lík­leg­ar til að skila ár­angri. Þær fóru þó út um þúf­ur að lok­um. Banda­ríska blað­ið The New York Times hef­ur rann­sak­að ástæð­ur þess og hér er fjall­að um nið­ur­stöð­ur blaðs­ins.
Tommie Smith er áttræður: Fæddur sama dag og innrásin í Normandý, rekinn af ólympíuleikum fyrir mótmæli
Flækjusagan

Tommie Smith er átt­ræð­ur: Fædd­ur sama dag og inn­rás­in í Norm­an­dý, rek­inn af ólymp­íu­leik­um fyr­ir mót­mæli

Í dag, 6. júní 2024, er hald­ið upp á að rétt 80 ár eru lið­in frá því að her­ir hinna vest­rænu Banda­manna gegn Hitlers-Þýskalandi gerðu inn­rás á Norm­an­dý-skaga í Frakklandi 6. júní 1944. Þessi inn­rás ein og sér réði ekki úr­slit­um í síð­ari heims­styrj­öld en hún stytti þó áreið­an­lega stríð­ið um að minnsta kosti eitt eða tvö ár. En sama...

Mest lesið

Lögregla í átaksverkefni við eftirlit á leigubifreiðum
7
Fréttir

Lög­regla í átaks­verk­efni við eft­ir­lit á leigu­bif­reið­um

Frá því um síð­ustu helgi hef­ur lög­regl­an á höf­uð­borg­ar­svæð­inu stað­ið í sér­stöku átaks­verk­efni ásamt Sam­göngu­stofu og Skatt­in­um þar sem haft er eft­ir­lit með leigu­bif­reið­um ak­andi um göt­ur borg­ar­inn­ar. Þrátt fyr­ir að rúmt ár sé lið­ið frá því að ný lög um leigu­bif­reiða­akst­ur tóku gildi virð­ist ekki hafa orð­ið fjölg­un á heild­ar­fjölda leigu­bif­reiða­stjóra.
Náttúran er skólastofa framtíðarinnar
9
Viðtal

Nátt­úr­an er skóla­stofa fram­tíð­ar­inn­ar

Mögu­leik­ar úti­mennt­un­ar á Ís­landi fel­ast í sér­stöðu ís­lenskr­ar nátt­úru og fjöl­breyti­leika henn­ar. Dr. Jakob Frí­mann Þor­steins­son hef­ur unn­ið hörð­um hönd­um að því að gera úti­vist að úti­mennt­un og í doktors­rann­sókn sinni kann­aði hann mögu­leika úti­mennt­un­ar á Ís­landi. Og þeir eru fjöl­marg­ir. „Lang­stærsta hindr­un­in er í hausn­um á okk­ur sjálf­um.“

Mest lesið

Mest lesið í vikunni

Tvíburasystur óléttar samtímis: „Þetta er draumurinn“
1
Viðtal

Tví­bura­syst­ur ólétt­ar sam­tím­is: „Þetta er draum­ur­inn“

Tví­bur­ar, sem lík­lega eru eineggja, gengu sam­tals í gegn­um þrjú fóst­ur­lát á inn­an við ári og voru um tíma óviss­ar um að þeim tæk­ist nokk­urn tím­ann að eign­ast börn. En nú hef­ur birt til og þær eiga von á börn­um með tæp­lega tveggja mán­aða milli­bili. Gen barn­anna verða lík­lega eins lík og hálf­systkina vegna mik­illa lík­inda með genum mæðr­anna.
Running Tide og ráðherrarnir - Koma af fjöllum um eftirlitsleysið
2
FréttirRunning Tide

Runn­ing Tide og ráð­herr­arn­ir - Koma af fjöll­um um eft­ir­lits­leys­ið

Blaða­menn Heim­ild­ar­inn­ar tóku við­töl við þrjá ráð­herra um að­komu þeirra að því að Runn­ing Tide fékk leyfi stjórn­valda til starf­semi á Ís­landi. Um­hverf­is­ráð­herra sagði ein­ung­is hafa haft full­yrð­ing­ar for­svars­manna fyr­ir­tæk­is­ins fyr­ir því að starf­sem­in væri „stærsta ein­staka kol­efn­is­föng­un­ar­verk­efni í heimi“. Ut­an­rík­is­ráð­herra seg­ist ekki geta svar­að því hvort hún hafi skap­að for­dæmi sem leyfi nú að af­gangstimbri verði hent í sjó­inn í stór­um stíl.
Elkem brennir trjákurli Running Tide - Eignir á brunaútsölu
5
FréttirRunning Tide

Elkem brenn­ir trják­urli Runn­ing Tide - Eign­ir á bruna­út­sölu

Fjall af trják­urli sem Runn­ing Tide skil­ur eft­ir sig á Grund­ar­tanga verð­ur brennt til að knýja málmblendi Elkem. Kurlið auk 300 tonna af kalk­steins­dufti í sekkj­um og fær­an­leg steypu­stöð voru aug­lýst til sölu um helg­ina eft­ir að Runn­ing Tide hætti skyndi­lega allri starf­semi hér á landi og í Banda­ríkj­un­um. Fyr­ir­tæk­ið skol­aði 20 þús­und tonn­um af trják­urli í sjó­inn í fyrra og sagð­ist binda kol­efni. „Bull“ og „fár­an­leiki“ til þess gerð­ur að græða pen­inga, sögðu vís­inda­menn.
„Ég hef miklu meiri áhyggjur af vinstrinu á Íslandi heldur en VG“
6
FréttirRíkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur

„Ég hef miklu meiri áhyggj­ur af vinstr­inu á Ís­landi held­ur en VG“

Drífa Snæ­dal sagði eft­ir­minni­lega ár­ið 2017 að það yrði „eins og að éta skít í heilt kjör­tíma­bil“ fyr­ir Vinstri græn að fara í rík­is­stjórn­ar­sam­starf með Sjálf­stæð­is­flokkn­um. Staða henn­ar gamla flokks í dag kem­ur henni ekki á óvart. „Fyr­ir vinstr­ið í fram­tíð­inni þá þarf það nátt­úr­lega að hafa af­leið­ing­ar fyr­ir flokk að miðla mál­um svo hressi­lega að það er ekk­ert eft­ir af hug­sjón­un­um,“ seg­ir Drífa.
Logos fékk 30 milljónir frá Bankasýslunni eftir að ákveðið var að leggja hana niður
8
Greining

Logos fékk 30 millj­ón­ir frá Banka­sýsl­unni eft­ir að ákveð­ið var að leggja hana nið­ur

Síð­an að til­kynnt var að leggja ætti nið­ur Banka­sýslu rík­is­ins og fram að síð­ustu ára­mót­um þá keypti stofn­un­in þjón­ustu fyr­ir 57,4 millj­ón­ir króna. Fyrr á þessu ári kom fram að hún gæti ekki svar­að því nema að hluta af hverj­um hún keypti þessa þjón­ustu. Nú hafa borist svör um að Logos hafi feng­ið stærst­an hluta en Banka­sýsl­an get­ur enn ekki gert grein fyr­ir allri upp­hæð­inni.

Mest lesið í mánuðinum

Auður Jónsdóttir
1
Skoðun

Auður Jónsdóttir

Þið er­uð óvit­ar! ­– hlust­ið á okk­ur

Það er andi elí­tísma í kring­um kosn­inga­bar­áttu Katrín­ar Jak­obs­dótt­ur. Nafn­tog­að­ir lista­menn, áhrifa­fólk í sam­fé­lag­inu og stjórn­mál­um jafnt sem vél­virkj­ar þaul­setn­asta stjórn­mála­flokks lands­ins leggj­ast á eina sveif með henni. Fyr­ir vik­ið eru kosn­ing­arn­ar áhuga­verð fé­lags­fræði­leg stúd­ía af því að í þeim af­hjúp­ast sam­taka­mátt­ur þeirra sem vald og raddsvið hafa – á ólík­um svið­um.
Sökktu kurli og seldu syndaaflausn
2
RannsóknRunning Tide

Sökktu kurli og seldu synda­af­lausn

„Ýttu á takk­ann og bjarg­aðu heim­in­um,“ skrif­ar vís­inda­mað­ur af kald­hæðni er hann bend­ir um­hverf­is­ráðu­neyt­inu á var­úð­ar­orð ut­an úr heimi um að­ferð­ir sem fyr­ir­tæk­ið Runn­ing Tide fékk leyfi stjórn­valda til að prófa í þágu lofts­lags í Ís­lands­höf­um. Að­gerð­irn­ar umbreytt­ust í allt ann­að en lagt var upp með. Þær voru án alls eft­ir­lits og gerðu svo þeg­ar upp var stað­ið lít­ið ef nokk­urt gagn. „Ís­land er fyrsta land­ið í heim­in­um til að búa til kol­efnisein­ing­ar með kol­efn­is­bind­ingu í hafi,“ sagði fram­kvæmda­stjór­inn.
„Hann sagði við mig að ef mér mislíkaði þetta gæti ég bara flutt út“
8
FréttirBrostnar vonir á Betra lífi

„Hann sagði við mig að ef mér mis­lík­aði þetta gæti ég bara flutt út“

Sylwia Burzy­kowska leigði 12 fer­metra her­bergi á áfanga­heim­ili Betra lífs á Kópa­vogs­braut á 140 þús­und krón­ur á mán­uði sem hún þurfti að greiða í reiðu­fé. Hún skrif­aði und­ir ótíma­bund­inn leigu­samn­ing en hafði að­eins bú­ið þar í þrjá mán­uði þeg­ar hús­ið var rif­ið í byrj­un mán­að­ar­ins. Sylwia býr nú í tjaldi.
Tvíburasystur óléttar samtímis: „Þetta er draumurinn“
9
Viðtal

Tví­bura­syst­ur ólétt­ar sam­tím­is: „Þetta er draum­ur­inn“

Tví­bur­ar, sem lík­lega eru eineggja, gengu sam­tals í gegn­um þrjú fóst­ur­lát á inn­an við ári og voru um tíma óviss­ar um að þeim tæk­ist nokk­urn tím­ann að eign­ast börn. En nú hef­ur birt til og þær eiga von á börn­um með tæp­lega tveggja mán­aða milli­bili. Gen barn­anna verða lík­lega eins lík og hálf­systkina vegna mik­illa lík­inda með genum mæðr­anna.

Mest lesið í mánuðinum

Nýtt efni

Mest lesið undanfarið ár