„Heim­greiðslur verða ein­hver svona plástur, en það var aldrei talað um þær afleið­ingar sem þessi plástur getur haft til langs tíma,“ segir Sunna Kristín Sím­on­ar­dóttir, nýdoktor og aðjúnkt í félags­fræði við Háskóla Íslands.

Sunna safn­aði umfjöll­unum um leik­skóla­mál í fjöl­miðlum á Íslandi frá 2020 til 2022 og gerði grein­ingu á þeim gögnum sem hún safn­aði. Grein­ing­una vann hún í sam­starfi með Ingólfi Ásgeiri Jóhann­essyni, pró­fessor á mennta­vís­inda­sviði við Háskóla Íslands. Þau skoð­uðu sér­stak­lega heim­greiðslur og hvernig jarð­vegur skap­að­ist fyrir heim­greiðslur í Íslensku sam­fé­lagi á til­tölu­lega stuttum tíma.

„Heim­greiðslur eru ein­hvern vegin skil­greindar sem ein­hver plástur á leik­skóla­kerfið sem er ekki að ná að upp­fylla þær kröfur sem við setjum á það og hvað það þýðir fyrir stöðu kynj­anna og jafn­rétt­is­mál í víð­ara sam­hengi.“

Heimgreiðslur sem ákveðin lausn

Sunna segir það skýrt í gögn­unum upp úr hverju umfjöll­unin fyrir heim­greiðsl­unum sé sprott­inni.

„Það er í raun og vera bara þessi leik­skóla­vandi sem er svo mikið til umfjöll­unar mjög reglu­lega í fjöl­miðlum. Þá erum við að vísa í að það er svo kallað umönn­un­ar­bil á Íslandi, þar sem það er ekki brúað þetta bil milli fæð­ing­ar­or­lofs og leik­skóla.“

Á þessum tíma sem Sunna skoð­aði komu fram ákveðin póli­tísk lof­orð að það átti að brúa bilið milli fæð­ing­ar­or­lofs og leik­skóla. „Á sama tíma verður hnignun í dag­for­eldra­kerf­inu sem var það kerfi sem brú­aði bilið að ein­hverju leiti.“ Varð það til þess að það var erfitt fyrir for­eldra að fá dag­vist­un­ar­pláss fyrir börnin sín og þannig var hart tek­ist á um hvað og hvernig leik­skóli eigi að vera. 

„Það er þessi jarð­vegur sem skapar heim­greiðslur sem þá ákveðna lausn. Eitthvað sem getur komið til að hjálpa for­eldrum. Í raun og veru það sem birt­ist í okkar grein­ingu er það að heim­greiðslur eru þannig skil­greindar sem eitt­hvað sem að er best fyrir börnin. Betra fyrir börnin heldur en að vera á leik­skóla og líka þessi svona praktíska pæl­ing að ef að ungu börnin eru bara heima með for­eldr­unum sínum þá er meira pláss fyrir eldri börnin á leik­skól­unum.“

Þögn um kynjaðar afleiðingar heimgreiðslna

Sunna segir að mikil þögn sé um kynj­aðar afleið­ingar af heim­greiðslum. „Við vitum bara frá Norð­ur­lönd­unum að það er búið að gera ótal rann­sóknir um það að það eru fyrst og fremst mæður sem þiggja heim­greiðslur.“ Hún segir það vera oft mæður í lægri stétt­ar­stöðu og inn­flytj­enda­mæður. 

Heim­greiðsl­urnar telur hún festa í sessi ákveðna hug­mynd um að konur eiga að vera heima­vinn­andi fram eftir öllu. Þetta ýti einnig undir þá hug­mynd að það sé sjálf­sagt mál að það sé best fyrir börnin að vera heima. „Þetta talar inn í mjög öfl­uga umræðu um þessar mundir í íslensku sam­fé­lagi um að tengsl for­eldra og barna séu í ein­hverri hættu. Að við höfum kannski gengið of langt í jafn­rétt­inu þannig að nú þurfum við aðeins að fara að bakka.“

„Það sem er áhuga­vert er að það er ekk­ert fjallað um það í þess­ari umfjöllun hversu mik­ill sparn­aður þetta er fyrir sveit­ar­stjórn­ar­yf­ir­völd vegna þess að ef þú hugsar um bara leik­skóla­pláss, hvað það kostar miðað við það að borga mæðrum á bil­inu 100 til 150 þús­und krónur á mán­uði.“

Hún segir það hafa vantað í umræð­una að fjalla um þær efna­hags­legu for­sendur for­eldra að láta heim­il­is­bók­haldið ganga upp, þegar annar aðil­inn er á lágum bótum. „Þannig að það er fjallað um heim­greiðslur, ég myndi segja með mjög jákvæðum for­merkjum en skautað fram hjá nei­kvæðum hliðum.“

Afmarkaður hópur sem þiggur greiðslurnar

„Við erum ekk­ert að finna upp hjólið. Það er bara mjög auð­velt fyrir þau sem eru að taka ákvarð­anir á sveita­stjórn­ar­stig­inu að skoða reynsl­una frá nágranna­lönd­unum þannig að það þarf ekk­ert að grafa neitt rosa­lega djúpt til þess að kom­ast að því að heim­greiðslur vinna gegn jafn­rétti kynj­anna og það er afmark­aður hópur sem að þiggur þær.“

Sunna telur að það sé kannski eðli­legt að umfjöll­unin sé jákvæð þegar að for­eldrar eru að kalla eftir ein­hverjum úrræðum. Þá er 100 þús­und krónur betra en ekki neitt. 

„Kannski erum við að setja ork­una í ein­hverja svona plástra sem að þjóna ekki hags­munum okkar til lengri tíma litið.“ 

„Það er svo aug­ljóst finnst mér að þetta umönn­un­ar­bil sé eitt­hvað sem við þurfum að finna leiðir til að brúa bilið með hætti sem hentar öllu fólki. Ekki bara milli­stétt­ar­fólki með sveigj­an­legan vinnu­tíma og rosa­lega gott bak­land og háar inni­stæður inn á banka­bók­inni sinni, heldur öllum.“