Trúi ég hafi fyrst rek­ist á ævi­at­riði Katrínar Páls­dóttur (1889–1952) fyrir fáum árum, þekkti raunar til frænd­fólks hennar, vissi að hún var ein burð­ar­stoðin í mann­rétt­inda- og kvenna­bar­áttu sós­í­alista um hart­nær tutt­ugu ára skeið, ein frænka hennar hafði í heit­ingum við mig að saga Katrínar þyrfti eft­ir­tekt og sína bók. 

Nú er sú bók komin, ekki bara yfir­lit um hennar merki­legu ævi, heldur líka sagan um það grettistak er þessi heilsu­litla og sár­fá­tæka kona ásamt kyn­systrum sínum lyftu í félags­legum umbótum fyrir konur og börn á land­inu öllu upp úr kreppu og fram í kalda stríðið. Ritið Katrín – málsvari mæðra tekur Sigurrós Þor­gríms­dóttir saman um ömmu sína og þá þrauta­tíma sem alþýða manna leið æviár Katrínar.

Katrínu Páls­dóttur var ekki fisjað saman: ung er hún gefin mynd­ar­manni, þau hefja búskap, eign­ast 12 börn, missa þrjú í æsku, leggja fyrir sig veit­inga­rekstur í Tryggvaskála sem gengur ekki og flytj­ast til Reykja­víkur. Þar missir Katrín Þórð, mann sitt, 1925 frá stórum barna­hóp en stendur keik í sinni heima­sveit þar sem þau áttu sveit­ar­festi dag­inn eftir útför hans frammi fyrir hrepps­nefnd­inni sem vill leysa upp heim­ilið og afþakkar þann gjörn­ing: hún hyggst halda barna­hópnum saman. Um síðar liggur leið hennar til Reykja­víkur og í mann­tali 1930 er hún skráð til heim­ilis í Dokt­ors­hús­inu við Rán­ar­götu með átta börn. Húsið kaupir hún og hyggst lifa á úti­vinnu sinni og barn­anna og útleigu á her­bergjum. 

Hún tekur allri vinnu sem hún fær og vinnur sér til húðar á nokkrum miss­erum. Þá hefst tíður flutn­ingur þeirra úr leigu­hjalli í leigu­hjall. Elsti son­ur­inn veik­ist, ein dóttirin vinnur á berkla­hæl­inu og smit­ast af bráða­berklum og deyr. Katrín er komin með vinnu hálfan dag­inn hjá Alþingi við síma­vörslu 1931 og tekin að leggja krafta sína í félags­legt starf hjá mæðra­styrks­nefnd og gengin í Komm­ún­ista­flokk­inn.

Nú er engum blöðum um það að fletta að hug­sjónir Katrínar skópust af nánum kynnum hennar af lífs­bar­áttu alþýðu­fólks, einkum kvenna og barna, á erf­ið­asta tíma krepp­unnar. Hún er vakin og sofin í eigin bar­áttu og barna sinna fyrir lífs­við­ur­væri, þroska og menntun. Hug­ljómun hennar og þrek bein­ist í félags­lega sam­hjálp. Höfundur rekur lífs­hlaup ömmu sinnar í fyrsta hluta verks­ins á rúmum hund­rað síðum en þá hefst fer­ill Katrínar í félags­starfi sem tekur lung­ann úr þess­ari fimm hund­ruð síðna bók: Kven­rétt­inda­fé­lagið og mæðra­styrks­nefnd, bar­áttan fyrir rétt­ar­bótum til ein­hleypra mæðra, með­lag og ekkna­bætur, vinnu­miðlun kvenna, safn­anir til fátækra, mæðra­heim­ili fyrir ungar fátækar mæður, vinna við Mæðra­blaðið, erindi í útvarpi og greinar í blöð, starf í Banda­lagi kvenna, Mæðra­fé­lagið, bar­áttan fyrir mat­ar­gjöfum í skólum og bættum aðbún­aði, dag­heim­ilum, leik­skólum og leik­völlum, frí­stunda­heim­ilum, starf­semi Vor­boð­ans og sum­ar­dval­ar­stað fyrir verka­konur og börn. Hin merki­lega saga kvenna­hreyf­ingar á fjórða og fimta ára­tug ald­ar­innar síð­ustu er ekki skrifuð án þess­arar ekkju. 

Þá er þriðji hluta verks­ins lagður undir stjórn­mála­af­skipti Katrínar, fyrst í Komm­ún­ista­flokknum og síðar Sós­í­alista­flokknum, setu hennar í bæj­ar­stjórn og nefndum bæj­ar­fé­lags­ins, þar sem rödd hennar er stöðug: mál­efna­leg, rétt­sýn, ævin­lega í þágu þeirra sem lægstir standa í launa- og met­orða­stiga sam­fé­lags­ins. Það er holl lesn­ing okkar tímum að kynn­ast í kvik­sjá fram­göngu ein­stak­lings á borð við þessa hug­sjóna­konu.

Sigurrós tekur þann kost­inn til að sýna víða mynd af fram­göngu ömmu sinnar að draga saman ítar­lega sögu mann­rétt­inda­mála á dögum Katrínar. Þessum les­anda stóð ekki á sama á tíma­bili í lestr­inum hversu ítar­lega og nákvæm­lega hún rekur félags- og stjórn­mála­sög­una en um síðir koma öll kurl til grafar: lífs­hlaup ömmu hennar væri fátæk­legra ef heild­ar­myndin væri ekki dregin upp jafn­harðan, þá sögu má finna í mörgum öðrum bókum en hér gefur hún okkur bak­svið þess lífs­hlaups sem er í for­grunni. Örfáar end­ur­tekn­ingar koma fyrir í bók­inni en prýði hennar eru per­sónu­leg gögn úr bar­áttu Katrínar, skrif hennar, bréf og upp­köst sem gefa ein­staka mynd af þess­ari merki­legu konu. 

Nú þegar ný verka­lýðs­stétt er að mynd­ast, sam­an­sett af erlendu vinnu­afli og konum sem fyrr, er þessi bók log­andi áminn­ing öllum les­endum að umbætur á rétt­indum alþýðu manna hafa aðeins náðst fyrir hug­sjónir hóps sem vildi bæta sam­fé­lagið, stólpi í þeirri bar­áttu á ögur­stund var þessi veik­byggða kona með barna­hóp­inn sinn: við frá­fall hennar orti Jóhannes úr Kötlum Raulað við barn: Liðin er hún Katrín/ með ljósið sitt á braut/ hún var okkar mikla/ huggun í þraut. Hún var okkar móðir/ hvar sem hún bjó/ —aldrei stærra hjarta/ í einu brjósti bjó.

Katrín Páls­dóttir hefur nú fengið sinn verð­uga sess  í sögu tutt­ug­ustu ald­ar­innar.