Jón Þorkelsson:

Sýnisbók þess að Ísland er ekki barbaraland heldur land bókmennta og menningar

Hér er komin — að mínum dómi — ein skemmti­leg­asta bókin í jóla­bóka­flóð­inu þó það verði kannski ekki endi­lega sleg­ist um hana í bóka­búð­unum. Höfundur er Jón Þor­kels­son (1697-1759) sem var um tíma skóla­meist­ari í Skál­holti og síðan sér­legur aðstoð­ar­maður danska bisk­ups­ins Ludvig Harboe sem kom í fræga eft­ir­lits­ferð til Íslands laust fyrir miðja 18. öld, gjarnan kall­aður Jón Thork­illius. Hann bjó svo í Kaup­manna­höfn til ævi­loka.

Markmið Jóns með bók­inni kemur skýrt fram í titli hennar. Honum sveið að stall­bræður hans í Höfn skyldu ekki hafa betri skiln­ing á Íslandi og íslenskri menn­ingu en svo að þeir héldu að landið væri mennt­un­ar­s­nautt villi­manna­land.

Því skrif­aði hann á lat­ínu, tungu mennta­manna í Evrópu, stuttar ævi­sögur íslenskra mennta­manna á öllum tímum til að sanna að þeir hefður ekki verið bar­barar, eða villi­menn.

Og nú hefur Stofnun Árna Magn­ús­sonar geng­ist fyrir því að gefa út íslenska þýð­ingu Sigurðar heit­ins Pét­urs­sonar á öllu verk­inu. Samkvæmt for­mála er langt síðan Sigurður byrj­aði á þýð­ingu verks­ins en það var ekki fyrr en nokkru fyrir and­lát sitt árið 2020 sem hann gekk end­an­lega frá verk­inu og naut þá aðstoðar Hjalta Snæs Ægis­sonar.

Hjalti Snær hefur nú séð um útgáfu og ritar for­mál­ann og eftir því sem best verður séð er alveg bráð­vel frá öllu gengið. Textinn er birtur bæði á lat­ínu og íslensku, skýr­ingar eru grein­ar­góðar og hæfi­legar, umbrot fínt og svo fram­vegis. Það er nátt­úr­lega leitt að sá sóma­maður Sigurður skyldi ekki lifa að sjá þessa útgáfu á prenti en þessi skemmti­lega bók er honum prýði­legur bauta­steinn.

„Torskilin og fánýt kvæði“

Það er hægt að blaða lengi í bók­inni og skemmta sér við mann­lýs­ingar Jóns Thork­illi­usar. Hann er ekk­ert að skafa utan af hlut­unum. Í kafla sínum um Sæmund fróða nefnir hann til dæmis hug­myndir um hvort Sæmundur hafi samið hina svo­nefndu Sæmundar-Eddu eður ei, og segir svo:

„Senni­legra er að þetta safn, torskil­inna og fánýtra kvæða sé ekki eftir einn höf­und heldur hafi Sæmundur safnað þeim saman eða þá ein­hver annar áhuga­maður um þess háttar goð­fræði­legan þvætt­ing.“

Það er auð­vitað ljóður á ráði Jóns sem fræði­manns að hafa ekki áttað sig á mik­il­vægi Eddu­kvæð­anna (eða vilja alt­ént ekki við­ur­kenna það) en ætli það sé ekki enn eitt dæmið hvernig trú­ar­brögðin blinda mönnum sýn? — hafi þá verið þörf á ein­hverjum fleiri dæmum um það.

Ómenntuð og illgjörn alþýða

Raunar er margt í þess­ari bók nátt­úr­lega fyrst og fremst til marks um hug­ar­far höf­und­ar­ins og þar með líka mennta­manna almennt á 18. öld. Eins og Hjalti Snær bendir á í for­mála sínum kemur til dæmis víða fram fyr­ir­litn­ing Jóns á alþýðu­fólki, sem margir mennta­menn deildu áreið­an­lega með honum, og má af handa­hófi sýna hér brot úr skrifum Jóns um nafna sinn Daðason í Arn­ar­bæli:

„En að hann hafi verið tal­inn galdra­maður má reka til ómennt­aðrar og ill­gjarnar alþýðu af því að hann gerði það af hyggu­viti sinu og visku sem vit­grannir menn telja gjarnan til listar og verka myrkra­höfð­ingj­ans.“

Margir kaflar í þess­ari bók bein­línis hrópa á að vera lesnir upp í útvarps­þætt­inum mínum Frjálsum höndum og má til dæmis nefna skrif  Jóns um nafna sinn Vestmann sold­áta í danska hernum. Alveg gull­vægt allt saman!

Saga útgáf­unnar er rakin í eft­ir­mála rit­stjór­anna Mar­grétar Egg­erts­dóttur og Guð­varðar Más Gunn­laugs­sonar. Öll útgáfan er til prýði og fyr­ir­myndar sem áður greindi og eina athuga­semdin sem ég hef við þetta allt saman er að rit­stjórar hefðu mátt mæta við fæð­ingar- og dán­ar­ári þeirra sem Thork­illius fjallar um.

En það er smá­at­riði. Að öðru leyti: Allt gott!

Útgefandi: Stofnun Árna Magnússonar