„Er hún mökkuð?“ spyr maður félaga sinn þar sem þeir mæta ungri konu gang­andi með sól­stól og spilandi popptón­list með gosmökk­inn frá gígnum í Geld­inga­dölum í bak­grunni. Hún var ein þús­unda sem þrömm­uðu frá Suð­ur­strand­ar­vegi að eld­gos­inu í gær. Þetta var dag­ur­inn þar sem áhyggjur almanna­varna vegna goss­ins sner­ust frá gasmengun, skyndi­bráðnun og ofkólnun yfir í covid-smit tengd gos­förum.

Ástandið við gos­s­töðv­arnar minnir á þjóð­há­tíð. Hér eru allir mættir og hund­arnir þeirra. Þrátt fyrir að umdeilt sé í hunda­sam­fé­lag­inu að koma með hunda á gos­s­töðv­anar, þar sem þeir liggja lágt og eru ekki allir ann­ál­aðir fyrir skyn­semi og var­færni, láta margir það ekki stoppa sig. Hund­arnir sköp­uðu mörg sam­skipti á svæð­inu.

„Eigum við að snúa við núna?“ spyr kona á besta aldri smá­hund­inn sinn sem gengur á undan henni í löngum, strengdum taumi. Hann heldur áfram orð­laust og hún með. „Ekki fara of langt niður hlíð­ina. Það er gasmengun þarna við hraunið,“ aðvarar hún hund­inn.

Allt í einu heyr­ist kallað. Laus hundur stefnir í átt­ina að mér niður hlíð­ina. Ég gríp hann og held honum þar til eig­and­inn kemur. „Takk fyrir! Það er tík á lóðaríi þarna niðri,“ segir eig­and­inn. „Það er líka log­andi hraun,“ segi ég en sjóð­heitt grínið storknar strax þegar það kemst í snert­ingu við stjórn­semi. Mér tókst ekki að vara við því að hann lenti á „glóðaríi“. 

Hér virð­ist end­ur­borið gamla ferða­manna-Ísland. Minnst þriðji hver var útlend­ingur og tungu­málin voru allt frá frönsku, dönsku og spönsku til rúss­nesku og pólsku.

„Allir hérna ættu að stofna til keppni: Að hlaupa yfir hraunið og sá sem er fljót­astur fær verð­laun,“ segir snið­ugur Banda­ríkja­maður. „Ég hefði aldrei trúað því að ég myndi sjá eld­gos,“ segir lít­ill tólf ára sam­landi hans við pabba sinn, sem kom til Íslands fyrir sex vikna vinnu­törn.

Hrauntunga flæðir lymsku­lega aftan að sjálfutak­endum og brýtur ofan af sér storkn­aða berg­skurn. Björg­un­ar­sveit­ar­maður með gas­grímu gengur hjá. Hann segir ekki „gas, gas, gas“, en gasmælir­inn hans pípir lát­laust. Kona kallar til barns­ins síns á íslensku með hreim. „Bjallan er að hringja. Við verðum að færa okkur ofar. Komdu strax.“ Einn maður stekkur fram fyrir hraunið og krýpur til mynda­töku. Alger gosi, eld­gosi, sem ótt­ast ekki neitt og á mynd til að sanna það. Eld­fjalla­fræði- og nátt­úru­vá­r­hópur Háskóla Íslands átti þó eftir að vara við því um kvöldið að gasið væri sér­stak­lega hættu­legt. „Nú er orðið ljóst að gas­út­streymi frá eld­stöðv­unum er ekk­ert í lík­ingu við það sem við höfum séð áður. Þar er ein­stak­lega hættu­leg og sterk blanda CO2 og CO, sem eru lífs­hættu­leg gös,“ segir í yfir­lýs­ingu frá hópnum. Þar er tekið fram að ekki sé hægt að hjálpa þeim sem falla í ómegin. „Ef við förum til hjálpar, án súr­efnis, förum við sömu leið.“ Það er þó ekki til­finn­ingin í mann­mergð­inni við gos­s­töðv­arnar að nokkur yrði skil­inn eftir. Hér takast á við tvenns konar sam­hengi, að þetta sé sam­fé­lag og að þarna sé óvið­ráð­an­leg, ótamin og öflug nátt­úra. Sem í þessu til­felli er farin að þjóna til­gangi ofvax­innar, tíma­villtrar ára­móta­brennu.

Daginn áðurFærri voru í brekkunni á þriðju­dag, þegar þessi mynd var tekin úr flug­vél.

Mynd: Jón Trausti Reyn­is­son

„Það er svo heitt. Það er of heitt. Það er bara allt of heitt hérna,“ segir lít­ill íslenskur strákur.  Kona situr fyrir í hraunjaðr­inum, þar sem gas­lyktin er sterk­ust. Önnur stillir sér upp á fjólu­bláum brjósta­hald­ar­anum og sveiflar slæðu í kringum sig í von um góða mynd. 

Einhver grýtir hraunið. Ungur maður kveikir í sígar­ettu á því. Annar maður grillar pylsur á hraun­inu fyrir hund­inn sinn sem liggur hreyf­ing­ar­laus líkt og gaseitr­aður þar til pylsan end­ur­lífgar hann eins og töfra­sproti. Enn annar grillar á pönnu með löngu skafti fyrir fjöl­skyld­una. Þetta gæti verið fjöl­skyldu­há­tíðin Ein með öllu. Eða árs­há­tíð hunda­rækt­ar­fé­lags­ins. Eða bara opna í Hvar er Valli?

Í það minnsta hefur félags­leg vídd opn­ast við þennan jarð­sögu­lega atburð. Ferða­fólkið streymir eftir stik­uðum stígnum, með óróagalsa þegar það stoppar, eins og hraunið eftir gos­rásinni. Hátíð­ar­blær er yfir hópnum. Gleðin skín úr and­litum sam­hliða sól­inni. Eldgosið er orðið okkar nýja sam­ein­ing­ar­tákn. Hér er allt frá þeim alræmdu galla­buxna­klæddu til sér­út­bú­inna fjalla­hlaupara sem skjót­ast fram úr slakri röð­inni eins og leigu­bílar á for­gangsakrein.

Enginn virð­ist hafa áhyggjur af log­andi hrauni, eldspú­andi gígum og eit­urgasmengun. Sjálft sum­arið er skyndi­lega komið þegar sólin brýst út og skín á fólkið sem hraun­bak­ast í hlíð­inni. Þetta er lík­lega stærsta úti­há­tíðin á Íslandi frá því að heims­far­aldur kór­óna­veiru hófst fyrir meira en ári. Þannig átti eftir að fara síðar um kvöldið að hópur fólks tók sig saman og söng „Lífið er ynd­is­legt“ í brekkunni við log­andi hraunið og gengið var með hátal­ara spilandi lagið á leið­inni frá gos­s­töðv­unum.

Seinast þegar Ísland lenti í kreppu kom eld­gos til bjargar. Líkt og leð­ur­blakan í Kína stopp­aði Eyja­fjalla­jök­ull flug­um­ferð. Í síð­ustu kreppu höfðum við étið leð­ur­blök­una með því að sam­ein­ast um sér­staka við­skipta­snilld þjóð­ar­inar. Núna er mátt­ur­inn og dýrðin lands­ins og nátt­úr­unnar, sem ætti að geta fyllt okkur auð­mýkt ef við stönd­umst freist­ing­una að upp­hefja okkur aftur með því að stíga strax ofan á það ókulnað til að upp­skera athygli.

Mitt í covid-krepp­unni fær Reykja­nesið, með sitt fjórð­ungs atvinnu­leysi, full­komið túrista­gos. Íslenskur leið­sögu­maður varð fyrir svo mik­illi geðs­hrær­ingu við túrista­gosið á dög­unum að hann fletti sig klæðum við log­andi hraunið. Í ljós kom að hann hafði ætlað að aug­lýsa sól­gler­augu, en í kommenta­kerf­unum vakti annað á mynd­unum meiri athygli en varn­ing­ur­inn sem var til sölu.

Áætlað var að 300 manns væru enn við eld­fjallið fyrir mið­nætti. Þá gengu í gildi hertar sótt­varn­ar­að­gerðir sem banna fjöl­menn manna­mót. Í dag er norð­an­átt og varað við gasmengun sem leggur yfir stik­uðu göngu­leið­ina. Um leið er komin upp umræða um hvort tak­marka þurfi aðgengi að eld­gos­inu af sótt­varna­á­stæðum. Ný bylgja er að koma. 

Þennan dag varð skýr­ara en nokkurn annan að við stöndum á fleka­skilum öryggis og frelsis. Ábyrgðar og kæru­leysis. Kvíða og lífs­gleði. Allt eftir því hver eru spurð og hvorum megin þau standa. Skjálfta- og gos­virkni verður ekki umflúin þegar flek­arnir skilj­ast að, það nötrar af snið­geng­is­skjálftum og eld­heitur ágrein­ingur gýs upp. En fólkið sem breytti eld­gos­inu í sam­ein­ing­ar­tákn í gær var greini­lega lífs­gleð­innar megin.

„Þetta var glatað. Engan veg­inn þess virði. Ég myndi bara snúa við,“ svarar stíg­far­andi spurður hvernig gosið hefði verið. „Nei djók þetta var flott,“ bætir hann við.

„Þetta var algjör­lega stórt­kost­legt. Maður finnur fyrir smæð sinni þegar maður stendur frammi fyrir svona nátt­úru­öflum,“ segir með­al­stór karl­maður á miðjum aldri sem sein­ast sá Heklugos en komst hvergi nærri. Þetta gos er milt og fornt, kemur djúpt að neðan, og gæti verið með okkur í mörg ár.