Norski bank­inn DNB sagði upp öllum við­skiptum við félög Samherja í des­em­ber í fyrra vegna þess að fyr­ir­tækið gat ekki útskýrt milli­færslur, sem rann­sak­aðar eru sem mútu­greiðslur, sem og fjár­magns­flutn­inga í skatta­skjól með full­nægj­andi hætti. Um var að ræða upp­sagnir á við­skiptum við fimm félög Samherja. Kjarni ástæð­unnar fyrir upp­sögn­inni að Samherji hefði notað banka­reikn­inga sína í DNB-bank­anum til að greiða mútu­greiðslur upp á fleiri hund­ruð millj­ónir til félags í skatta­skjól­inu Dubai, til félags í Namibíu og eins stór­felldra fjár­magns­send­inga til félags­ins Cape Cod FS í skatta­skjól­inu Marshall-eyjum. 

Þetta kemur fram í gögnum frá DNB bank­anum sem eru hluti af rann­sókn­ar­gögnum namibískra yfir­valda í Sam­herj­a­mál­inu sem meðal ann­ars Stundin hefur undir höndum. 

Frétta­menn Kveiks í Rík­is­sjón­varp­inu fjöll­uðu ítar­lega um málið í kvöld.  

Eftir að Stundin, Kveikur og Al Jazeera fjöll­uðu um mál­efni Samherja í Namibíu í fyrra, þar sem sýnt var fram á mútu­greiðslur upp á vel á annan millj­arð króna í skiptum fyrir hesta­makríl­skvóta hafði DNB sam­band við Samherja og spurð­ist fyrir um notkun félags­ins á banka­reikn­ingum í DNB-bank­anum.

Málið vakti mikla athygli í Noregi og sagði einn norskur sér­fræð­ingur í pen­inga­þvætti að málið væri „án hlið­stæðu“ og „það stærsta“ sem komið hefði upp í norskum banka. Þá hefur rann­sókn máls­ins leitt til sam­ræðna milli for­seta Namibíu og for­sæt­is­ráð­herra Noregs þar sem rann­sókn máls­ins hefur verið ein stærsta fréttin í namibískum miðlum í ár. 

Félögin sem áttu banka­reikn­ing­ana sem var lokað voru Esja Seafood Limited, Esja Shipping Limited, Heinaste Invest­ment Limited og Noa Pelagic auk reikn­inga pólsks dótt­ur­fé­lags Samherja, Atlantex Sp. Z.o.o.

Áður hafði DNB lokað banka­reikn­ingum Cape Cod FS sem var að hluta til stýrt af Samherja og greiddi félagið laun sjó­manna félags­ins í Afríku. 

Bref DNB til Esju SeafoodBref DNB-bank­ans til Sam­herj­a­fé­lags­ins Esju Seafood í nóv­em­ber í fyrra. Við­tak­and­inn var Ingvar Júl­í­us­son, fjár­mála­stjóri Samherja á Kýpur.

Samherja gert að svara spurningum

Þann 29. nóv­em­ber, tveimur vikum eftir að fréttaum­fjöllun um málið var birt, sendu starfs­menn DNB tölvu­pósta á for­svars­menn Sam­herj­a­fé­lag­anna þar sem sagði að íslenska útgerðin þyrfti að svara spurn­ingum vegna umræddrar umfjöll­unar.

Í tölvu­pósti til Ingvars Júl­í­us­sonar, fjár­mála­stjóra Samherja á Kýpur sem stýrði eign­ar­halds­fé­lag­inu Esju Seafood sem greiddi meira en hálfan mill­lj­arð af mútu­greiðsl­unum fyrir hest­makríl­skvót­ann, sagði meðal ann­ars: „Samkvæmt ákvæðum Laga um pen­inga­þvætti 24 (1), ber DNB Bank ASA (DNB) að fram­kvæma stöðugar áreið­an­leikakann­anir á við­skipta­vinum sínum. Við höfum ástæðu til að ætla að þær upp­lýs­ingar sem DNB býr yfir um Esju Seafood Limited (fyr­ir­tækið) séu úreltar eða rangar. Við vísum sér­stak­lega til þeirra upp­lýs­inga sem Wikileaks birti nýlega og þeirra upp­lýs­inga sem fram komu í íslensku heim­ild­ar­mynd­unum varð­andi fisk­veiðar Sam­herj­a­sam­stæð­unnar í Afríku, þar sem fram komu ásak­anir um glæp­sam­lega hátt­semi fyr­ir­tækja og ein­stak­linga innan Sam­herj­a­sam­stæð­unnar, meðal ann­ars mútu­greiðslur og spill­ingu. Einnig voru birtar ásak­anir um að kerfi DNB og banka­reikn­ingar hefðu verið mis­not­aðir til að fram­kvæma ólög­mætar greiðslur.“

DNB spurði Samherja út í þessi við­skipti og notk­un­ina á reikn­ingum DNB í fjöl­mörgum spurn­ingum og bað um und­ir­liggj­andi gögn fyriir rekstri ein­stakra félaga. Fyrsta spurn­ing DNB var: „Hvert er mat félags­ins á ofan­greindum ásök­unum. Vin­sam­leg­ast rök­styðjið.“

DNB ekki sátturDNB bank­inn var ekki sáttur við skýr­ingar Samherja um Namib­íu­málið. Kjerstin Braathen er banka­stjóri DNB-bank­ans.

Bankareikningunum var lokað 10 dögum síðar

DNB-bank­inn sendi Sam­herj­a­fé­lög­unum bréf 10 dögum síðar, eftir að svör Samherja við spurn­ing­unum höfðu borist, til að til­kynna útgerð­inni að svörin sem bár­ust hefðu verið ófull­nægj­andi og að banka­reikn­ingum félags­ins yrði lokað.

Í bréfi til kýp­verska félags­ins Noa Pelagic, sem einnig hafði verið notað til að greiða mútur til félags­ins Tunda­vala í Dubaí, sagði meðal ann­ars: „Vísað er til tölvu­bréfs okkar þann 29. nóv­em­ber 2019 þar sem óskað var eftir ítar­legum upp­lýs­ingum og gögnum um við­skipti þín. Bankinn hefur farið yfir þær upp­lýs­ingar og þau gögn sem bár­ust frá þér og við til­kynnum þér hér með að þær upp­lýs­ingar sem bár­ust eru ekki nægj­an­legar til að svara þeim atriðum sem bank­inn nefndi.“

Vegna þessa var banka­reikn­ing­unum lokað og vís­aði bank­inn til ákvæða í lögum um varnir gegn pen­inga­þvætti í svörum sínum til Samherja. Ástæðan fyrir þessu var að of mikil áhætta fólst í því fyrir DNB að hafa Sam­herj­a­fé­lögin áfram sem við­skipta­vin vegna þess að svör Samherja um eigin við­skipti í gegnum bank­ann voru ekki nægi­lega grein­ar­góð.

Banka­reikn­ingum Samherja í DNB var form­lega lokað 2. jan­úar 2020.

„Svör okkar voru fullnægjandi að okkar mati.“ 

Björgólfur sagði annað

Þetta svar bank­ans gengur gegn því svari sem Björgólfur Jóhanns­son, starf­andi for­stjóri Samherja, veitti Stund­inni í febr­úar. Þá sagði Björgólfur að svör Samherja við spurn­ingum DNB hefðu verið full­nægj­andi að mati útgerð­ar­innar.  „Svör okkar voru full­nægj­andi að okkar mati.“ Stundin velti því upp í frétt­inni hvort DNB hefði sagt upp við­skiptum við Samherja vegna ófull­nægj­andi svara um Namib­íu­málið. 

Þegar Björgólfur svar­aði spurn­ingu Stund­ar­innar með þessum hætti vissi hann samt að DNB taldi að svör Samherja voru ekki full­nægj­andi að mati bank­ans og að þess vegna hætti bank­inn að vilja þjón­usta Samherja. 

Tekið skal fram að Björgólfur er ekki sjálfur og per­sónu­lega við­rið­inn rann­sókn Namib­íu­máls­ins þar sem hann kom til félags­ins eftir að sagt var frá því í fjöl­miðlum í fyrra. 

Við­skipt­unum sagt uppMeð bréfum þann 9. des­em­ber í fyrra sagði DNB upp við­skiptum við fimm félög Samherja.

Bref Ökotim til namibískra yfir­valdaÍ bréfi Ökökrim, norsku efna­hags­brota­lög­regl­unnar, kom fram að rann­sóknin sner­ist alfarið um að kanna af hveju DNB gerði ekk­ert í milli­færslum Samherja.

Björgólfur gerði lítið úr málinu 

Skýr­ingar DNB um ástæður þess að Samherja var úthýst úr DNB-bank­anum voru einnig dálítið öðru­vísi en aðrar skýr­ingar sem Björgólfur Jóhanns­son gaf fyrir lokum við­skipta­sam­bands­ins við DNB í febr­úar og gerði hann lítið úr mál­inu með nokkuð mis­vísandi hætti. 

Björgólfur orð­aði það þannig að Samherji „hætti“ í við­skiptum við DNB: „Norska rík­is­út­varpið, NRK, greindi frá því í gær að Samherji væri ekki lengur í við­skiptum við norska bank­ann DNB. Þetta eru gamlar fréttir og hafa því engin áhrif á starf­semi Samherja og tengdra félaga. Þegar Samherji hætti í við­skiptum við DNB undir lok síð­asta árs voru banka­við­skiptin færð annað og gekk það hnökra­laust fyrir sig. Það skal tekið fram að Samherji hafði engin lána­við­skipti við DNB,“ sagði Björgólfur á heima­síðu Samherja. 

Miðað við bréf DNB „hætti“ Samherji hins vegar ekki í við­skiptum við DNB heldur var banka­reikn­ingum félags­ins lokað. Samherja var í reynd úthyst úr bank­anum sem við­skipta­vini. 

Í við­tali við Morg­un­blaðið mátti einnig skilja Björgólf þannig að frum­kvæðið um að slíta við­skipta­sam­band­inu hafi komið frá Samherja: „Þetta hefur ekki truflað starf­semi Samherja á neinn hátt. Við vorum búin að vera í sam­skiptum við bank­ann í nokkurn tíma og frá því í nóv­em­ber hefur verið unnið að því að DNB yrði ekki hluti af okkar banka­við­skiptum.“

 Miðað við bréfið frá DNB stemmir þetta ekki alveg þar sem Samherji fékk ein­ungis nokkra daga í lok nóv­em­ber 2019 til að svara þeim spurn­ingum sem DNB hafði. Þegar svörin reynd­ust ekki vera  full­nægj­andi var banka­reikn­ingum Samherja í bank­anum lokað í byrjun des­em­ber.  

Á öðrum stað í við­tali um við­skipta­sam­bandið við DNB jánk­aði Björgólfur því aðspurður, hins vegar, að frum­kvæðið um að ljúka sam­band­inu hefði komið frá DNB. Svör Björg­ólfs um málið voru því nokkuð loðin. 

Endalok við­skipta­sam­bands DNB og Samherja voru afger­andi og snörp og ann­ars eðlis en Björgólfur vildi vera láta í við­tölum. 

Gerði lítið úr þætti SamherjaBjörgólfur Jóhanns­son gerði lítið úr þætti Samherja í því að norska efna­hags­brota­deildin Ökokrim væri að rann­saka DNB bank­ann. Bréf Ökokrim sýnir hins vegar að norska lög­reglan er að rann­saka við­skipti Samherja innan DNB.

Mynd: mbl/Árni Sæberg

Björgólfur sagði málið snúast um DNB

Í svörum sínum um ástæður lok­unar banka­reikn­ingnna sagði Björgólfur enn­fremur að málið snérist lík­lega um rann­sókn norsku efna­hags­brota­deild­ar­innar Økokrim á DNB-bank­anum sem slíkum og gerði hann lítið úr aðkomu Samherja að þeirri rann­sókn. „Ég held að það liggi fyrir að bank­inn er í rann­sókn hjá Økokrim í Noregi. […] En það er alveg ljóst að Samherji hefur boðið sam­vinnu við Ökokrim í því sem teng­ist Samherja í rann­sókn bank­ans. En það hefur ekki komið neitt frá þeim varð­andi mál­efni Samherja innan DNB. Ég ímynda mér að það séu ein­hver stærri mál sem verið er að fjalla um,“ sagði Björgólfur í við­tali. 

„Ökokrim er að rann­saka hvort DNB Bank ASA kunni að hafa gerst sekur um sak­næma hátt­semi fyrir hlut­verk þeirra í því sem virð­ast vera mútu­greiðslur frá banka­reikn­ingum félaga Samherja í DNB-bank­anum.“

Rannsóknin snýst um Samherja

Út frá bréfa­send­ingum DNB-bank­ans til Samherja þar sem við­skiptum við félagið er sagt upp er alveg ljóst að þetta er ekki rétt túlkun hjá Björgólfi. Økokrim í Noregi hefur verið að rann­saka DNB-bank­ann vegna við­skipta Samherja í DNB-bank­anum; við­skipt­anna sem mynda Sam­herj­a­málið í Namibíu sem nú er til rann­sóknar í Namibíu, Íslandi og Noregi.

Samherji, og við­skipti félags­ins í DNB-bank­anum, er ástæða rann­sókn­ar­innar jafn­vel þó að norska rann­sóknin bein­ist ekki að því að sækja stjórn­endur Samherja til saka heldur að refsa DNB-bank­anum fyrir að hafa ekki sinnt eft­ir­lits­hlut­verki sínu gagn­vart Samherja. 

Þessu til stuðn­ings má meðal ann­ars benda á þá stað­reynd að í bréfi frá norsku efna­hags­brota­lög­regl­unni Økokrim til namibískra lög­reglu­yf­ir­valda í apríl í ár kom fram að rann­sókn Økokrim snérist um við­skipti Samherja í gegnum DNB. Það eru engin „stærri mál sem verið er að fjalla um“ eins og Björgólfur hefur sagt enda er Sam­herj­a­málið stærsta spill­ing­ar­mál sem komið hefur upp í Namibíu og stærsta mögu­lega pen­inga­þvætt­is­málið í sögu Noregs. 

 „Rann­sóknin er hingað til bundin við að ákvarða af hverju greiðsl­urnar til Tunda­vala Invest Ltd. voru ekki til­kynntar til norska fjár­mála­eft­ir­lits­ins sem grun­sam­legar milli­færslur þegar þær áttu sér stað.“

Í bréf­inu frá sak­sókn­ara Økokrim. Joakim Ziesler Berge, til namibíska dóms­mála­ráðu­neyt­is­ins í apríl segir meðal ann­ars: „Økokrim er að rann­saka hvort DNB Bank ASA kunni að hafa gerst sekur um sak­næma hátt­semi fyrir hlut­verk þeirra í því sem virð­ast vera mútu­greiðslur frá banka­reikn­ingum félaga Samherja í DNB-bank­anum. Rann­sóknin er hingað til bundin við að ákvarða af hverju greiðsl­urnar til Tunda­vala Invest Ltd. voru ekki til­kynntar til norska fjár­mála­eft­ir­lits­ins sem grun­sam­legar milli­færslur þegar þær áttu sér stað.“

Jóhannes Stef­áns­son hefur lýst því hvernig Þor­steinn Már Bald­vins­son og James Hatukulipi komust að þeirri nið­ur­stöðu sam­eig­in­lega að best væri að greiða mút­urnar fyrir hest­makríl­skvót­ann til Tunda­vala í Dubaí. Miðað við bréf Økokrim þá snýst rann­sóknin á DNB alfarið um þetta atriði og því alfarið um við­skipti Samherja. Ef Samherji hefði ekki gert það sem fyr­ir­tækið gerði í Namibíu þá ætti engin rann­sókn sér stað. 

Samherji hefur neitað því að hafa greitt mútur í Namibíu, sem er í raun kjarni rann­sókn­ar­efnis Økokrim, og sagði útgerðin meðal ann­ars á vef sínum á föstu­dag­inn að þetta væri túlkun Samherja: „Eins og áður hefur komið fram hafa stjórn­endur Samherja hafnað því að tengd félög hafi greitt mútur eða innt af hendi aðrar óeðli­legar greiðslur. Hvort sem það er í tengslum við rekst­ur­inn í Namibíu eða ann­ars staðar. Litið er svo á að greiðslur, í tengslum við rekst­ur­inn í Namibíu, séu lög­mætar frá sjón­ar­hóli félaga sem tengj­ast Samherja.“ 

Miðað við rann­sókn Økokrim og namibískra yfir­valda líta þessir aðilar hins vegar ekki svo á málið að greiðsl­urnar hafi verið „lög­mætar" þrátt fyrir að það sé túlkun Samherja.